Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/functions.inc.php on line 489 Razzazi
Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/show.news.php on line 140 Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/functions.inc.php on line 548 Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/functions.inc.php on line 549 Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/functions.inc.php on line 563 Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/functions.inc.php on line 489

(کۆپه‌ڕ)ی (نێو)ی کوردیی

(کۆپه‌ڕ)ی (نێو)ی کوردیی



{ئه‌م (کۆپه‌ڕ)ه‌‌،‌ که‌ کۆمه‌ڵێکی زۆر نێوی کوردیم تێدا کۆکردۆته‌وه‌‌، له‌راستیدا‌ وشه‌نامه‌ نییه‌، به‌ڵکوو کۆمه‌ڵێک زانیارییه‌ که‌ باسی دێریک و جوغرافیا و فه‌رهه‌نگ و زمان و هیدیکه‌ی کوردستان ده‌کا و شێوه‌ی (واژه‌دێن)، یان (که‌شکۆڵ)ێکی هه‌یه‌ که‌ ئه‌و زانیارییانه‌ی له‌خۆ گرتووه‌، هیوادارم به‌ هه‌موو ئه‌و که‌موکووڕییانه‌وه که‌ هه‌یه‌تی‌، بۆ ئه‌وه‌ بشێ که‌ڵکی لێوه‌ربگرن.}


ئه‌م نووسینه‌ پێشه‌کی ئه‌م کۆپه‌ڕه‌یه‌ که‌ ماوه‌یێکی دیکه‌، چاپ ده‌کرێ و دێته‌ بازاڕ. منیش حه‌زم کرد، به‌ر له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی، بیخه‌مه‌ به‌ر دیده‌ی خوێنه‌ران.

کۆکردنه‌وه‌ و نووسینی ناسر ره‌زازی





تیرێک و دوو نیشان!
زمانی زگماک!
ئـه‌گــه‌ر زمانـــی دایکیــــت نـــه‌زانیــــت فه‌یله‌سووفیــش بی هێشتا نه‌زانیت
هه‌مووده‌م دیـل و به‌نـد و زیندانیـت که‌ زمانی دایکـت به‌ قسـه‌ نه‌زانیت
به‌ زمانی زگمـاک هه‌ستی ئینـســانیت ده‌بێته‌ چاوگـه‌ی گه‌شــه‌ و لێزانیـت
ناسر ره‌زازی

له‌و رۆژه‌وه‌‌ سروشت بووه‌ به‌ هێڵانه‌ی مرۆڤ، ده‌یان تیره‌ و هۆز و خێڵ و بنه‌ماڵه‌ سه‌ریان هه‌ڵداوه‌ و له‌ درێژه‌ی ژیانی خۆیاندا، له‌گه‌ڵ ئاڵوگۆڕه‌كانی كات و سه‌رده‌م، به‌ لووتكه‌ی گه‌شه‌ و شارستانییه‌ت گه‌ییشتوون و نێویان هه‌موو دنیای داگرتووه‌ و شتی وایان ساز كردووه‌ و داهێناوه‌ كه‌ مرۆڤایه‌تی سه‌ری لێ سووڕ ماوه‌، به‌ڵام ئه‌مانه‌ هیچیان به‌ بوومه‌له‌رزه‌ و ره‌گه‌زه‌ سه‌رسووڕێنه‌كانی سروشتی خۆڕسك تێدا نه‌چوونه‌ و به‌ نه‌خۆشی و قاتوقڕیش سۆلانیان نه‌بڕاوه‌ته‌وه‌، به‌ڵكوو ته‌نیا شتێك كه‌ بوو به‌ هۆی ئه‌وه‌ ئه‌م نه‌ته‌وه‌گه‌له‌ له‌ناو بچن و تۆره‌مه‌یان ببڕێته‌وه‌، كپكردنی ده‌نگیان و قه‌ده‌خه‌كردنی زمانیان بووه‌ كه‌ نه‌یانتوانیوه‌ قسه‌ی پێبكه‌ن.

زمان كه‌ره‌سه‌ی ده‌ربڕینی هه‌ستی هه‌ر ئینسانێكه‌، به‌ڵام كاتێ كه‌ نه‌توانێ قسه‌ی پێبكا، هه‌ست به‌ كه‌موكووڕیی و ناته‌واویی ده‌كا و خۆی له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و نه‌ته‌وه‌ باڵاده‌سته‌ی كه‌ زاڵه‌ به‌سه‌ریدا، به‌كه‌م ده‌زانێ و بڕوای به‌ فه‌رهه‌نگ و هونه‌ر و ئه‌ده‌ب و بوونی خۆشی نامێنێت.

دوكتۆر سماییل بێشكچی گه‌وره‌مرۆدۆستی تورك، له‌ کۆپه‌ڕی: (كوردستان كۆڵۆنییه‌كی نێوده‌وڵه‌تی)دا ده‌ڵێ: (ئه‌گه‌ر بته‌وێ نه‌ته‌وه‌یێك سه‌رشۆڕ و كۆیله‌ و بێناسنامه‌ بێت، ئه‌گه‌ر بته‌وێ له‌ ناوچه‌یێك یان وڵاتێك، كۆڵۆنیالیزم، به‌ باڵاده‌ستی بمێنێته‌وه‌، پێویسته‌ ئه‌لفبای ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ له‌ناو ببرێ و رێگا نه‌درێ ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ به‌ زمانی زگماكیی خۆی قسه‌ بكا و، ببیته‌ رێگر له‌نێوان خۆی و فه‌رهه‌نگه‌كه‌یدا! واته‌ رێگا نه‌ده‌ین وشیاریی نه‌ته‌وایه‌تیی ئه‌و گه‌له‌ گه‌شه‌ بكا! چونكه‌ نه‌ته‌وه‌یێك وشیاریی نه‌ته‌وایه‌تی په‌یدا بكات، له‌ ژیانی خۆی ده‌ڕوانێ و مێژووی خۆی درووستده‌كا و له‌ دواییشدا دژی چه‌وسێنه‌ره‌كانی شۆڕش هه‌ڵده‌گیرسێنێ.)

له وڵاتانی فره‌نه‌ته‌و‌ه‌ و فره‌زماندا، هه‌مووکاتێک، زمان، فه‌رهه‌نگ و وێژه‌ی که‌مه‌نه‌ته‌وه‌کان له‌ژێر هه‌ڕه‌شه و مه‌ترسیدایه و‌، که‌مبایه‌خ یان بێبایه‌خ ده‌کرێن. به‌ هه‌موو چه‌شنێک، رێگای پێشکه‌وتن و گه‌شه‌کردنیان لێده‌گیرێت. ته‌نانه‌ت، ئه‌و که‌سانه‌ی که خاوه‌نی زمانه ناڕه‌سمییه‌کانن، له ده‌ره‌وه‌ی شوێنی ژیانیان، به‌ که‌مڕوویی، یان شه‌رمه‌وه، زمانی زگماکیان له ئاخاوتن له‌گه‌ڵ‌ یه‌کدا به‌کار دێنن. هه‌ر ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی بێباوه‌ڕی به‌خۆ و خۆبه‌که‌مزانین. له‌ڕاستیشدا وایه‌، ئینسانێك كه‌ خۆی نه‌ناسێ و زمان و ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و دیارده‌خۆڕسكه‌كانی نه‌ته‌وه‌كه‌ی خۆی خۆش نه‌وێ، ئه‌و مرۆڤه‌ ناتوانێ به‌رگریی له‌ بوون و مانی خۆی بكا، چونكه‌ باوه‌ڕی به‌ خۆی نییه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ كۆیله‌ و بنده‌ست بووه‌ و له‌ژێر كارتێكه‌ریی زمان و فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌ی داگیركه‌ر و باڵاده‌ستدا په‌روه‌رده‌ بووه‌، قیزوبیز له‌ هه‌موو شتێكی خۆی ده‌كاته‌وه‌.

هه‌ستی ناسک و پاکی دایکێک که کۆرپه‌که‌ی ده‌لاوێنێته‌وه، هه‌ستی منداڵێکی ساوا که‌ تازه‌ زمانی گرتووه‌ و له‌ کاتی برسییه‌تیدا هاوار ده‌با بۆ دایکه‌که‌ی، هه‌ستی ئه‌ویندارێک که به‌ به‌ژن‌ و باڵای خۆشه‌ویسته‌که‌یدا هه‌ڵده‌ڵێ، هه‌ستی دایکێکی جه‌رگسووتاو که به‌سه‌ر لاوی له‌ده‌ستچوویدا شین و گریان ده‌کات، هه‌ستی دووربوون له خۆشه‌ویستێک که‌ به‌ساڵان نه‌یدیوه و ده‌یلاوێنێته‌وه‌‌‌، هیچ زمانێک، جگه له زمانی دایک، ناتوانێت ئه‌م سۆزه ده‌روونییه‌، به شێوازێکی پاراو و جوان، ئه‌و جۆره‌ی که پێویسته، ده‌رببڕێت. ئه‌گه‌ر که‌سێک گومانی هه‌بێ له‌م پاودانه‌‌‌، له‌گه‌ڵ هه‌ست و سۆز و ‌بوونی خۆیدا ناڕاسته‌ و خۆی فریو ده‌دات. ئه‌و که‌سانه‌ی که بواری خوێندن و نووسین به زمانی کوردییان نه‌بووه، یان بنده‌ستن و نه‌یانتوانیوه‌ به‌و زمانه‌ بخوێنن و بنووسن، له کاتێکدا که نووسراوێکی کوردییان له به‌ر‌ده‌سته و توانای خوێندنه‌وه‌یان نییه، یان ئه‌وه‌ی که ناتوانن بیرکردنه‌وه‌ی سیاسی و هه‌ستی ده‌روونی خۆیانی پێ ده‌رببڕن، له‌ ناخی دروونی خۆیاندا ده‌ڕووخێن و له‌باری ڕه‌وانییه‌وه‌ تووشی کێشه‌ی گه‌وره‌ ده‌بن. نموونه‌ی به‌رچاوی ئه‌م کێشه‌یه‌، ئه‌و که‌سانه‌ن که په‌ڕه‌وازه‌ی ‌ده‌ره‌وه‌ی کوردستان بوونه‌ و، به‌ ساڵانه‌ له (هه‌نده‌ران) ده‌ژین، که‌چی هه‌ست به‌وه ده‌که‌ن ناتوانن به زمانی ئه‌و وڵاته‌ی لێی ‌نیشته‌جێن، قسه‌ی دڵی خۆیان بکه‌ن و ئه‌و جۆره‌ی که دڵیان ده‌یه‌وێ، ناتوانن هه‌ستی ده‌روونی خۆیان ده‌رببڕن. ئه‌م پاودانه‌، ده‌ریده‌خا که‌: زمانێک ئه‌گه‌ر‌ زمانی دایک نه‌بێت، له‌مپه‌ری گه‌وره‌ درووست ده‌کا و کاردانه‌وه‌ی نادار (نیگاتیڤ) له‌ ئنیساندا به‌ جێده‌هێڵێ. کاتێک که‌ زمان له‌ گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یه‌ک قه‌ده‌خه‌ کرا و نه‌یانهێشت قسه‌ی پێبکا، له‌کاتی قسه‌کردن و نووسین به‌و‌ زمانه‌، که‌ زمانی ئه‌و نییه و به‌‌ئاره‌زووی خۆی فێری نه‌بووه‌ و به‌ زۆر به‌سه‌ریاندا سه‌پاندووه‌، هه‌میشه‌ بۆ وشه‌ داده‌مێنێ و ناتوانێ مه‌به‌ستی راسته‌قینه‌ی خۆی به‌و زمانه‌ ده‌رببڕی، ئه‌و زمانه ئیتر نابێ به‌ زمانێکی‌ ئۆتۆماتیک که‌ هه‌مووکاتێ بتوانی ره‌وان قسه‌ی پێبکا. نموونه‌شمان زۆره‌ و نموونه‌ی هه‌ره‌به‌رچاویش نه‌ته‌وه‌ی کورده‌ له‌ چوارپارچه‌ی کوردستان.

گومان له‌وه‌دا نییه، که زمان ئامرازێکه بۆ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ر، به‌ڵام، ئه‌گه‌ر ته‌نیا تا ئه‌م ئاسته بڕوانینه زمان، له‌ ڕاستیدا زمانمان قه‌تیس راگرتووه. زمان، سه‌ڕه‌ڕای ئه‌وه‌ی که ئامرازێکه بۆ پێوه‌ندیگرتن، هاوکاتیش، ئامرازێکه بۆ بیرکردنه‌وه، بۆ فۆرمپێدان به سیسته‌می بیرکردنه‌وه‌ی مناڵ و فێربوونی، هه‌روه‌ها ئامرازێکه بۆ پێناسه‌کردنی ناسنامه‌ی مرۆڤ.

کاریگه‌ریی زمانی دایک له‌سه‌ر فێربوون و گه‌شه‌ی بیرکردنه‌وه‌ و فۆرمپێدان به که‌سایه‌تیی مناڵانی خوێندکار، به تایبه‌تی له‌م سی ساڵه‌ی دواییدا، جێگای سه‌رنجی زۆربه‌ی زمانناسان بووه. هه‌موو ئه‌و لێکۆڵینه‌وه‌گه‌له‌ی که له‌م باره‌وه کراوه، به تێکرایی جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌که‌ن، ڕۆڵ و ده‌وری زمانی دایک بۆ فێربوون و گه‌شه‌ی بیر و مێشکی منداڵ، له‌ هه‌موو شتێ گرنگتره‌! به‌ ڕاشکاوی، ده‌توانم بڵێم: هیچ لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی زانستی نییه که جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ نه‌کا‌: ده‌ور و نه‌خشی زمانی دایک له‌ فێربوونی منداڵدا گرنگ و بنه‌ڕه‌تییه‌‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش‌ بووبێت، پێویسته دایک ‌و باوکان سوور و پێداگر بن له‌سه‌ر خوێندنی مناڵانیان به زمانی دایکیی خۆیان. له‌ لایه‌کی تره‌وه‌، سه‌ره‌تاییترین مافی مرۆڤ ئه‌وه‌یه که مناڵ به‌زمانی دایکی خۆی بخوێنێت. نکوولیکردن له‌م مافه، پێشێلکردنی مافه ‌سه‌ره‌تایییه‌کانی مرۆڤه.

زمانی كوردیی به‌ هۆی دابه‌شبوونی كوردستان و بنده‌ستبوونی نه‌ته‌وه‌ی كورد، له‌ ژێر كارتێكه‌ریی زمانانی فارسی و عه‌ربی و توركیدا بووه‌ و گۆڕانی زۆری به‌سه‌ردا هاتووه‌، ئه‌م چه‌ندسه‌د ساڵه‌ی دوایی لێده‌رچێ، زمانی كوردیی زمانێك بووه‌‌ كه‌ نه‌ پێی نووسراوه‌، نه‌ پێی خوێندراوه‌ و كه‌ره‌سه‌ی پێوه‌ندیی بازرگانیی و كۆمه‌ڵایه‌تی و بیرکردنه‌وه‌ و چه‌شه‌ و چێژ نه‌بووه‌ بۆ خه‌ڵكی كورد، بۆیه‌ به‌ڵگه‌ی نووسراوی لێ به‌جێنه‌ماوه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ مابێته‌وه‌، كۆمه‌ڵێك هۆنراوه‌ و هه‌ڵبه‌ستی كۆنن، كه‌ ئه‌ویش به‌ هۆی ئه‌و شایه‌ر و گۆرانبێژانه‌وه‌ که‌ به‌م زمانه‌ گۆرانییان چڕیوه‌ و به‌هۆی ئه‌و شاعیرانه‌وه‌ كه‌ به‌م زمانه‌، تاك و ته‌را شیعریان گوتووه ماوه‌ته‌وه‌ و نه‌فه‌وتاوه‌‌! له‌راستیشدا ته‌نیا شتێك كه‌ نه‌یهێشتووه‌ زمانی كوردیی بمرێ و نێوی ئێمه‌ی زیندوو راگرتووه‌، فۆلكلۆری كوردییه‌، به‌تایبه‌ت گۆرانیی و هۆنراوه‌ی گه‌لێریی، هه‌ر گۆرانیشه‌ كه‌ زمانه‌كه‌مانی زیندوو راگرتووه‌، چونكه‌ زۆر رووداوی گه‌وره‌ی مێژووییمان هه‌یه‌، كه‌ له‌ گۆرانییدا بۆمان ماوه‌ته‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ ده‌بێ شوكرانه‌بژێری ئه‌و ڵاوكبێژ و حه‌یرانبێژ و گۆرانیبێژانه‌ بین كه‌ نه‌یانهێشتووه‌ زمانی كوردیی بمرێ و له‌ چوارچێوه‌ی هۆره‌ و به‌ێت و بالۆره‌ و به‌ند و باو و چیرۆك و راز و داستاندا ئه‌و زمانه‌یان بۆ زیندوو راگرتووین.

زمانی كوردیی یه‌كێكه‌ له‌ لقه‌كانی زمانه‌كۆنه‌كانی ئێرانیی و پاشماوه‌ی زمانی مادییه‌ و له‌ درێژه‌ی رۆژگاردا گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه‌. ئه‌م زمانه‌ به‌ هۆی کردی كۆمه‌ڵایه‌تی و هه‌ڵكه‌وتی جوغرافیایی كوردستان به‌ سه‌ر چه‌ند زاراوه‌دا دابه‌ش ده‌كرێ: هه‌ورامی، كه‌لهوڕی، كرمانجی، لوڕیی، سۆرانیی، كه‌ سۆرانییه‌كه‌ی به‌ داخه‌وه‌ به‌ هه‌ڵه‌ به‌ سه‌رماندا بڕاوه‌، چونكه‌ ده‌بوو موكریی بوایه‌ نه‌ك سۆرانیی.

من پێموایه‌ هه‌تا ئێستا زمانی كوردییان به‌ هه‌ڵه‌ دابه‌ش كردووه و له‌ ریزبه‌ندیی زاراوه‌کاندا‌، هێشتا که‌س هه‌یه‌ نازانێ زازاکی (دوملکی)، سه‌ر به‌ چی زاراوه‌یێکه‌! من به‌پێی ئه‌و شاره‌زایییه‌ی که‌ له‌ زمانی کوردیی و جوغرافیای زمان له‌ کوردستان هه‌مه‌، له‌و باوه‌ڕه‌دام، زاراوه‌کانی زمانی کوردیی،‌ به‌و چه‌شنه‌ی كه‌ له‌ خواره‌وه‌ نووسراوه‌، ده‌بێ دابه‌ش بكرێ، دیاره‌ ئه‌مه‌ش روانگه‌یه‌ نه‌ک داسه‌پاندن، ئه‌وه‌ ئیتر ئه‌و کاته‌ ده‌توانرێ جێگای بڕوا بێ، که‌ ئاکادێمیایه‌کی زمان رای له‌سه‌ر بدا و ئه‌و ئاکادێمیایه‌ راوێن (تصمیم)ی له‌ سه‌ر بگرێ که‌ وایه‌ یان نه‌! ده‌نا داکاز (تائید) ناکرێ!

یه‌كه‌م: زاراوه‌ی گۆرانیی (هه‌ورامی)یه‌،‌ كه‌ بنزاراوه‌ یان شێوه‌كانی بریتین له‌: هه‌ورامانی، لهۆنی، ژاوه‌رۆیی، زه‌نگه‌نه‌، باجه‌ڵان، شه‌به‌كی و هیدیکه‌. ئاخێوه‌رانی ئه‌م زاراوه‌یه‌ و شێوه‌كانی له‌ كوردستانی رۆژهه‌ڵات: له‌ شاره‌كانی پاوه‌، نه‌وسوو، هه‌ورامان ته‌خت، هه‌ورامان لهۆن، ژاوه‌رۆ، دزڵی و چه‌ندین گوندی دیكه‌ ده‌ژین و، له‌ كوردستانی باشوریش: له‌ بیاره‌، ته‌وێڵێ، به‌ڵخه‌، باخه‌كۆن، زه‌ڵم، بانیشار، سه‌رگه‌ت، هانه‌دن، سۆسه‌كان، ئه‌حمه‌وئاوا، ئێڵانپێ، گوڵپ، نارنجڵه‌، ده‌گاشێخان، خه‌رپانی، بنجۆی دڕه‌، خارگێڵان، ده‌ره‌ی مه‌ڕ، گونده‌كانی شه‌به‌ك له‌ ڵای مووسڵ.

له‌ كوردستانی باكووریش: له‌ شاره‌كانی دیاربه‌كر و ده‌رسیم و بینگۆڵ تیره‌یه‌كی دیكه‌ له‌گه‌ڵ كوردی زاراوه‌كرمانج تێكه‌ڵاو ده‌ژین و به‌ كوردی زازا به‌نێوبانگن و به‌ زاراوه‌ی دوملكی (زازاكی) قسه‌ ده‌كه‌ن و ئه‌ژماریان ده‌گاته‌ 3 ملیۆن و به‌ هه‌ورامییه‌وه‌ نزیکه‌.
بۆ ئاگاداریی: له‌م ساڵانه‌ی دواییدا، هاوخوێنانی کوردی زازا، که‌ به‌ زاراوه‌ی دوملکی قسه‌ ده‌که‌ن، پاش مشتومڕ و گوتوبێژێکی زۆر و گرتنی کۆنگره‌، سه‌لماندوویانه‌ که‌ دوملکی، زاراوه‌یه‌کی سه‌ربه‌خۆیه‌ و سه‌ر به‌ هیچ یه‌ک له‌ زاراوه‌کانی زمانی کوردی نییه‌، به‌ڵکوو خۆی زاراوه‌یێکه‌ له‌ زمانی کوردیی!

له‌ نێوان خانه‌قین و که‌رکووکیشدا، کوردێکی زۆر هه‌ن که‌ به‌ زاراوه‌ی هه‌ورامی داخێون که‌ پێیان ده‌گوترێ: خێڵی ماچۆ، واته‌ چونکه‌ زاراوه‌که‌یان به‌ هه‌ورامییه‌وه‌ نزیکه‌ و کوردی یارسانن و له‌ لقی کاکه‌یین، ئه‌و ده‌سته‌واژه‌یه‌یان به‌ سه‌ردا بڕاوه‌!

دووهه‌م: زاراوه‌ی كه‌ڵوڕیی (پاله‌وی)یه‌، كه‌ بنزاراوه‌ یان شێوه‌كانی بریتین له‌: كرماشانیی، ئیڵامی، له‌كی، فه‌یلی، شیروانی، كۆده‌شتی. ئاخێوه‌رانی ئه‌م زاراوه‌یه‌ و شێوه‌كانی له‌ كوردستانی رۆژهه‌ڵات: له‌ شاره‌كانی كرماشان، ئیڵام، قه‌سرشیرین، رێژاو، سه‌حه‌نه‌، كرند، كه‌نگاوه‌ر، ماییده‌شت، كولیایی، دینه‌وه‌ر و بڕێ ناوچه‌ی لوڕستان ده‌ژین و، له‌ كوردستانی باشووریش: له‌ خانه‌قین، مه‌نده‌لی، به‌دره‌، جه‌سان، كووت، عه‌ماره‌، زڕباتییه، مه‌نزه‌ریه‌‌ و له‌ به‌غدادیش زۆرن. بۆیه‌ش ئه‌م زاراوه‌یه‌ له‌ لوڕستاندا هه‌یه‌ چونکه‌ له‌ناو جوغرافیای لوڕستاندا له‌ک زۆرن و له‌کیش به‌ که‌ڵوڕیی قسه‌ ده‌که‌ن.

بۆ روونکردنه‌وه‌ و وه‌بیرهێنانه‌وه‌: زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری کوردی (گۆران)، که‌ هه‌ر هه‌موویان سه‌ر به‌ ئایینی یارسانن و کوردی ره‌سه‌نن، به‌ زاراوه‌ی که‌ڵوڕیی قسه‌ ده‌که‌ن و هۆره‌ش که‌ تایبه‌ته‌ به‌وان، هه‌ر به‌و زاراوه‌یه‌ش ده‌یچڕن و زاراوه‌که‌یان که‌وتۆته‌ به‌شی دووهه‌م له‌م په‌رتووکه‌دا!

سێهه‌م: زاراوه‌ی کوردمانجی (كرمانجیی)یه‌، كه‌ بنزاراوه‌ یان شێوه‌كانی بریتین له‌: بادینانی، بۆتانی، شه‌مدینانی، قووچانی. ئاخێوه‌رانی ئه‌م زاراوه‌یه‌ و شێوه‌كانی له‌ كوردستانی رۆژهه‌ڵات‌: له‌‌ شاره‌كانی قوتوور، ماكۆ، ورمێ، خۆی، سه‌ڵماس، برادۆست، ده‌ژین و له‌ كوردستانی باكووریش: له‌ دیاربه‌كر، وان، ئه‌رزنجان، ئورفا، ئه‌رزه‌ڕۆم، سه‌رحه‌د، بتلیس، جزیر، بۆتان، ماردین، خارت، سلۆپی، ئادیامان، له‌ كوردستانی باشووریش: له‌ شاره‌كانی زاخۆ، دهۆك، ئاكرێ، ئامێدی، بامه‌ڕنی و بادینان، له‌ ئێرانیش: له‌ قووچان، ده‌ره‌گه‌ز، بجنوورد، شیروان، فاراب، رۆبار، ده‌ماوه‌ند، له‌ كوردستانی باشووری بچووكیش: له‌ شاره‌كانی حه‌سه‌كه‌، قامیشلی، سه‌رێ كانی، عه‌یندیوه‌ر، عه‌فرین، عاموود و دێرك و توربا سپی و هیدیکه‌.

چواره‌م: زاراوه‌ی (موكری)یه‌، كه به‌ناڕه‌وا وشه‌ی (سۆرانی)یان به‌ سه‌ردا بڕیوه‌ و‌ بنزاراوه‌ یان شێوه‌كانی بریتین له‌: موكوریانیی، ئه‌رده‌ڵانیی، سۆرانیی، بابانیی، گه‌رمیانیی، جافیی. ئاخێوه‌رانی ئه‌م زاراوه‌یه‌ و شێوه‌كانی له‌ كوردستانی رۆژهه‌ڵات: له‌ شنۆ، نه‌غه‌ده‌، سه‌رده‌شت، مه‌هاباد، بۆكان، سایین قه‌ڵا، هه‌وشار، سه‌قز، بانه‌، مه‌ریوان، دیوانده‌ره‌، سنه‌، قوروه‌، دێگوڵان، كامیاران، ده‌ژین، له‌ كوردستانی باشووریش: له‌ هه‌ولێر، كۆیه‌، رواندز، دیانا، رانیه‌، قه‌ڵادزێ، دووكان، سلێمانی، چه‌مچه‌ماڵ، كه‌ركووك، پردێ، كفری، هه‌ڵه‌بجه‌، خورماڵ، سه‌یسادق و عه‌ربه‌ت.

بۆ ئاگاداریی: زاراوه‌ی سنه‌یی که‌ ده‌بێته‌ ئه‌رده‌ڵانیی، زاراوه‌ نییه‌ وبنزاراوه‌یه‌ و تیکه‌ڵێکه‌ له‌ کرمانجیی و هه‌ورامیی و جافیی که‌ له‌ کۆندا شاعیره‌کانی به‌ هه‌ورامیی هۆنراوه‌یان هۆنیوه‌ته‌وه‌ و پاشان ورده‌ورده‌ گۆڕانیی به‌سه‌ردا هاتووه‌.

پینجه‌م زاراوه‌ی (لوڕی)یه‌، که‌ بنزاراوه‌ یان شێوه‌كانی بریتین له:‌ خوڕه‌مابادی، به‌ختیاری، هه‌فتگوڵی، سووسه‌نگردیی و هیدیکه‌، که‌ ئاخێوه‌رانی ئه‌م زاراوه‌یه‌: له ‌شاره‌كانی خوڕه‌ماباد، برووجرد، دزفوول، شاركورد، چووارمه‌حاڵ، ئه‌له‌شته‌ر، ئه‌لیگووده‌رز، سووسه‌نگرد و پێشكۆ، مێران و دێلوڕان ده‌ژین! دیاره‌ لوڕه‌کان به‌شێکیان خۆیان به‌ کورد ده‌زانن و به‌شێکیشیان ده‌ڵێن: ئێمه‌ نه‌ کوردین نه‌ فارس، به‌ڵکوو لوڕین!

ئه‌م زاراوه‌گه‌له‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی هه‌ر یه‌کێکیان خاوه‌ن وشه‌ و گوته‌ و ده‌سته‌واژه‌ی ناوازه‌ن، هه‌ر ئاوه‌هاش‌ هه‌ر زاراوه‌یێک خاوه‌ن به‌یت و باو و به‌سته‌ و گۆرانیی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی که‌ ئه‌گه‌ر هه‌ورامییه‌ک بیهه‌وێ به‌ کرمانجی قسه‌ بکا، یان به‌و زاراوه‌یه‌ گۆرانیی بڵێ، ده‌سبه‌جێ بۆی ناگوترێ و ده‌بێ فێری ببێ، ده‌نا زه‌حمه‌ته‌ و ئێستاش که‌ ئێستایه‌، کوردێکی زاراوه‌کرمانجی کوردستانی باکوور، نه‌یتوانیوه‌ گۆرانییه‌کی سۆرانیی به‌ دروستیی بڵێته‌وه‌، چبگات به‌ زاراوه‌کانی دیکه‌. ئه‌مه‌ به‌شێکی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌مه‌ندیی زمانی کوردیی و به‌شێکیشی بۆ هه‌ڵکه‌وتی جوغرافیایی کوردستان وه‌کوو بوونی چه‌م و دۆڵ و ده‌شت و شاخ و چیای رژد و به‌رز که‌ هاتوچۆی له‌نێوان ئه‌م گه‌له‌دا ئه‌سته‌م کردووه‌ و به‌شێکیشی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ که‌ کۆمه‌ڵگای کورده‌واریی کۆمه‌ڵگایه‌کی فره‌زاراوه‌ و فره‌ ئایینزاس. بۆ نموونه‌: هۆره‌ بناغه‌ی گۆرانیی كه‌ڵوڕییه‌ و سیاچه‌مانه‌ بناغه‌ی گۆرانیی هه‌ورامییه‌ و لاوك بناغه‌ی گۆرانیی كرمانجییه‌ و حه‌یران بناغه‌ی گۆرانیی موكری یان سۆرانییه‌ و هه‌ر یه‌كێكیان خاوه‌ن فۆلكلۆری زۆر و زه‌به‌نن! (خاچاتوور ئه‌بوویان)، وێژه‌ناسی گه‌وره‌ی ئه‌رمه‌نیی، ده‌ڵێ: فۆلكلۆری كوردیی، ئه‌وه‌نده‌ پڕ و به‌رز و خێرۆمه‌نده‌، كه‌ كاری كردۆته‌ سه‌ر فۆلكلۆری گه‌ڵانی دیكه‌ی هاوسێی كوردیش.

ئێمه‌ی كوردی بنده‌ست و چه‌وساوه‌، زمانه‌كه‌مان لێ قه‌ده‌خه‌ كراوه‌، بۆمان نییه‌ وه‌كوو ئینسان بیروڕای خۆمان به‌ زمانی زگماکیی خۆمان ده‌رببڕین، له‌ هه‌موو مافێكی ئینسانیی بێبه‌شین و زمانه‌که‌مان له‌ ئێراندا به‌ زمانی (غه‌یری ره‌سمی) دانراوه، واته‌ قه‌ده‌خه‌یه‌ قسه‌ی پێبکه‌ین!!‌ منداڵی کوردی بنده‌ست، که‌ دایکه‌که‌ی به‌ لایه‌لایه‌ی کوردیی به‌خێوی ده‌کا، دوای شه‌ش ساڵ که‌ ده‌چێته‌ مه‌دره‌سه‌، به‌ زمانێکی دیکه‌ په‌روه‌رده‌ی ده‌که‌ن و مافی ئه‌وه‌ی نییه‌‌ وه‌كوو ئینسان له‌ زمانه‌که‌ی خۆی که‌ڵک وه‌ربگرێ و زمان و فه‌رهه‌نگێكی دیكه‌ی له‌ سه‌ر زاڵ ده‌که‌ن و بنده‌ست و ژێرچه‌پۆكه‌ باری دێنن!

ئه‌م پاودانه‌ ده‌گاته‌‌ راده‌یه‌ك،‌ که‌ زمانه‌که‌ی، له‌به‌رچاو ده‌خه‌ن و وای لێدێ، هه‌موو شتێکی خۆی له‌به‌رچاو ده‌که‌وێ و بوونی خۆشی له‌لا وه‌کوو کوردێک، بێنرخ و بێ بایه‌خ دێته‌ به‌رچاو! کاره‌سات ئه‌و کاته‌یه‌ که‌ ئیتر ئه‌و منداڵه‌، پێی لۆمه‌ و شووره‌ییه‌ بڵێ کوردم: به‌كورتی زمان و فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌ب و هونه‌ری نه‌ته‌وه‌ی باڵاده‌ست و داگیركه‌ر، ئه‌وه‌نده‌ به‌ سه‌ریدا زاڵ ده‌بێ که‌ هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی تێدا کوێر ده‌بێته‌وه‌ و ناتوانێ بوونی خۆی بسه‌لمێنێ. ده‌توانم بڵێم: ئێمه‌ی کورد، به‌شێکی زۆرمان هێشتا خۆمان نه‌ناسیوه‌ و هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تیمان کزه‌ و له‌ مه‌جلیسێکدا ئه‌گه‌ر 15 کورد دانیشتبێت و فارسێکمان لێ وه‌ژوور بکه‌وێ و ببێته‌ میوانمان، هه‌ر هه‌موومان بێئه‌وه‌ی به‌خۆمان بزانین، ده‌ست ده‌که‌ین به‌ فارسی قسه‌کردن، چونکه‌ ده‌مێکه‌ چۆته‌ ناو خوێنمان و ناتوانین واز له‌و بنده‌ستیی و که‌مبینییه‌ی خۆمان بێنین!‌ له‌ سه‌رده‌می شای ده‌رکراو، له‌ کوردستانی بنده‌ستی ئێران، زۆركه‌س له‌و باوه‌ڕه‌دا بوون، زمانی كوردیی بۆ ئه‌وه‌ نا‌بێ‌ قسه‌ی پێ بكرێ، ته‌نانه‌ت هه‌ندێكیش هه‌بوون‌ به‌ خه‌و نه‌یانده‌دیت زمانی كوردیی بۆ خوێندن و نووسین ده‌ست بدا، له‌و باوه‌ڕه‌شدا نه‌بوون رۆژێک گه‌لی کورد ببێ به‌ خاوه‌نی ته‌له‌ڤزیۆن! ئه‌مانه‌‌ هه‌مووی كاریگه‌ریی زمان و فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست و ده‌سه‌ڵاتی حاكم بوون له‌ كوردستان، كه‌ له‌ رێگای مه‌دره‌سه‌ و رادیۆ و ته‌له‌ڤزیۆن و ئورگانه‌كانی دیكه‌ی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، جگه‌ له‌ هه‌وڵ و ته‌قه‌لا و كۆششی ساواك و ده‌زگاكانی تری ده‌وڵه‌ت له‌ کوردستانی بنده‌ستی ئێران بۆ سه‌رکوتکردنی جموجووڵی کورد، به‌ سه‌ر كورددا سه‌پێنرابوو.
خه‌ڵکی کورد له‌ کوردستانی بنده‌ستی ئێران، خوازیاری ئه‌وه‌یه‌ گیروگرفتی سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووریی، فه‌رهه‌نگیی و هیدیکه‌ی، خۆی چاره‌سه‌ری بکا و که‌س راوێن (تصمیم)ی بۆ نه‌گرێ و بڕیاری بۆ نه‌دا، به‌ڵام هه‌میشه‌ به‌ چه‌ک و فیشه‌ک وه‌ڵامی دراوه‌ته‌وه‌ و به‌ هاووڵاتی پله‌ دوو و سێش دانه‌نراوه‌ و هیچ حیسابێکی بۆ نه‌کراوه و له‌ هوموو بوارێکدا راچاو (کۆنترۆڵ) کراوه و له‌ ژێر چاوه‌دێریی قورسوقاییمدا بووه‌‌‌!

2500 ساڵه‌ کورد بنده‌ستی ده‌سه‌ڵاتی فارسه‌ و به‌ زمانی فارسیی له‌ناومان ده‌به‌ن‌، 2500 ساڵه‌ خه‌ڵکی کورد له‌ کاروباری ناوخۆی نیشتمانه‌که‌ی خۆیدا هیچ نه‌خش و ده‌ورێکی نییه‌ و له‌گه‌ڵ هه‌ر ئێرانییه‌ک‌ قسه‌ ده‌که‌ی، یه‌کسه‌ر به‌ (تجزیه‌ طلب)ت داده‌نێ و به‌ (اقلیت قومی)ت نێو ده‌با، و به‌ مۆسیقاکه‌شمان که‌ له‌ باری پێشینه‌ و مێژووه‌وه‌‌ زۆر له‌ فارسیی کۆنتره‌، ده‌ڵێن: (موسیقی محلی) و، ده‌یان نێو و ناتۆره‌ی دیکه‌! له‌ کاتێکدا یه‌کێ له‌ کۆڵه‌که‌ گرنگه‌کانی مۆسیقای ئێرانیی و ته‌نانه‌ت فارسیش، مۆسیقای کوردییه‌ و زۆرێک له‌ ژه‌نیاره‌ به‌نێوبانگه‌کانی ئێران کوردن!

ئه‌م بنده‌ستیی و نابه‌رابه‌ریی و سته‌مکاریی و زۆربێژییه‌،‌‌ خه‌ڵکی کوردی به‌ره‌و خه‌بات و تێکۆشان هانداوه‌ و تووشی کێشه‌ی گه‌وره و سامناکی کردووه‌. به‌شێکی ئه‌م کێشه‌ و گیر و گرفتگه‌له‌، ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ که،‌ رێکخراو و حیزبه‌کانی کوردستانی رۆژهه‌ڵات نه‌یانتوانیوه‌ له‌ ماوه‌ی خه‌باتی خۆیاندا کورد به‌ گه‌لانی دیکه‌ی ئێران بناسێنن، تا‌ لانیکه‌م ئاوه‌ها چاومان لێ نه‌که‌ن! فارسه‌کان زۆر سووک و بێبایه‌خ، چاو له‌ کورد و نه‌ته‌وه‌کانی بنده‌ستی ئێران ده‌که‌ن!

حیزب و رێکخراوه‌کانی کوردیش جیا له‌وه‌ی که‌ نه‌یانتوانیوه‌ کورد به‌ گه‌لانی دیکه‌ی ئێران بناسێنن که‌ چییان ده‌وێ، وه‌کوو ئۆپۆزیسیۆنیش ئه‌گه‌ر بانگ کرابێتنه‌ ته‌له‌ڤزیۆنه‌ فارسییه‌کان بۆ گوتوبێژ، ته‌له‌ڤزیۆنه‌کانی دیکه‌ با بوه‌ستێ، زمانیان نه‌هاتۆته‌ گۆ بڵێن: ئێمه‌ کوردین، نه‌ته‌وه‌یێکین پێشینه‌مان له سه‌ر ئه‌م خاکه‌ له‌‌ فارس کۆنتره‌، به‌ڵام هیچ مافێکمان پێ ره‌وا نابینن، زمانه‌که‌مان لێ قه‌ده‌خه‌ کراوه‌ و به‌ هاووڵاتی پله‌ سێشمان نازانن و ئێوه‌ بوونه‌ته‌ هۆ ئێمه‌ به‌ (تجزیه‌ طلب) نێو ببریێن و هه‌ر ئێوه‌شن‌ له‌ داهاتوودا ئێران به‌ره‌و پارچه‌پارچه‌بوون ده‌به‌ن نه‌ک ئێمه‌! که‌وابوو، من به‌و باوه‌ڕه‌ گه‌ییشتووم که‌ حیزبه‌کانی ئێمه‌، ناتوانن کورد بکه‌ن به‌ نه‌ته‌وه‌، ته‌نیا رێگا ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌ خه‌باتی فه‌رهه‌نگی سیاسیی، کورد ده‌بێ به‌ نه‌ته‌وه‌، به‌ خه‌باتێک که‌ هوشیاریی نه‌ته‌وایه‌تیی تێدا بنه‌ما بێ.

گومان له‌وه‌دا نییه‌ که‌ زمان که‌ره‌سه‌ی قسه‌کردنه‌ بۆ پێوه‌ندی و تێکه‌ڵاوبوون، به‌ڵام ئه‌گه‌ر هه‌ر ته‌نیا له‌م ئاسته‌دا قه‌تیسی بکه‌ینه‌وه‌، خۆ خه‌ڵه‌تاندنه‌. زمان که‌ره‌سه‌ی بیرکردنه‌وه‌ و تێگه‌ییشتن و پێگه‌ییشتنه‌، زمان شکڵ ده‌دا به‌ چوارچێوه‌ی بیرکردنه‌وه‌ی هه‌موو ئینسانێک و پێناسه‌ی هه‌بوونی هه‌موو مرۆڤێکه‌ و له‌مانه‌ش گرینگتر کۆڵه‌که‌ی مانه‌وه‌ی هه‌موو نه‌ته‌وه‌یه‌ک زمانه‌که‌یه‌تی، به‌تایبه‌ت بۆ ئێمه‌ی کوردی بنده‌ست که‌ زمانه‌که‌مان یاساغ و قه‌ده‌خه‌یه‌. که‌ زمانت له‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ک قه‌ده‌خه‌ کرد، به‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ به‌ره‌ و فه‌وتان و له‌ناوچوون ده‌ڕوا و وای لێدێ که‌ خۆی به‌ که‌م و به‌ هیچ بزانێت. که‌وابوو: یه‌کێ له‌ بناغه‌کانی مانه‌وه‌ی هه‌ر گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یێک زمانه‌! ئه‌گه‌ر زمان له‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ک پاوان بکرێ و نه‌توانێ قسه‌ی پێبکا و بۆی نه‌بێ پێی بخوێنێ و بنووسێ، له‌مانه‌ خراپتر به‌ تۆپزیی به‌سه‌ریدا داسه‌پێنن که‌ به‌ زمانێکی دیکه‌ باخێوێ و هه‌ڵس و که‌وتی له‌ته‌کا بکا، ئه‌وه‌ هیچ که‌ زمانه‌که‌ی له‌بیر ده‌چێته‌وه‌، به‌ڵکوو زۆر شتی دیکه‌شی که‌ به‌ زمانه‌که‌وه‌ په‌یوه‌سته‌، له‌کیس ده‌چێ، نموونه‌ی به‌رچاویش بۆ سه‌لماندنی ئه‌م پرسگرێکه‌ کورده‌کانی بنده‌ستی تورکییه‌ن!

ئه‌و کوردانه‌ی که‌ ژێرده‌ست و بنده‌ستی حکوومه‌تی فاشیست و شۆڤێنیستی تورکیه‌ن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ زمانه‌که‌یان لێ پاوانه‌ و ناتوانن که‌ڵکی لێوه‌ربگرن، ناچارن و راهاتوون به‌ تورکی قسه‌ ده‌که‌ن! ته‌نانه‌ت فۆنۆتیکی قسه‌کردنیشیان گۆڕدراوه‌ و به‌ بێژره‌ی تورکیی داخێون، کاتێ که‌ قسه‌ ده‌که‌ن! ئه‌م کاره‌ساته‌ بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ له‌لایه‌ک زمانه‌که‌یان له‌ نه‌شونما بکه‌وێ و زۆربه‌شیان له‌بیریان بچێته‌وه‌، له‌لایه‌کی دیکه‌ش بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ که‌ ئه‌و کوردانه‌، له‌ژێر شه‌وتی فه‌رهه‌نگی تورکدا گه‌وره‌ ببن و به‌ بیرکردنه‌وه‌یه‌کی تورکانه‌ له‌کڵ ده‌ربێن و له‌و دیارده‌ به‌نرخ و بنه‌ڕه‌تییه‌ی گه‌له‌که‌یان بێبه‌ش بن، کوردی پارچه‌کانی دیکه‌ش له‌ باری په‌روه‌رده‌وه‌ ده‌سکه‌مێکمان له‌م پارچه‌یه‌ نییه‌ و هه‌موومان تووشی ئه‌م رۆژه‌ ره‌شه‌ین!

له‌ راستیشدا وایه‌ و زمان کۆڵه‌که‌یه‌ بۆ راگرتن و مانه‌وه‌ی پێناسه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی هه‌ر گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یه‌ک. نێویش وه‌کوو دیارده‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی و شوێنه‌وارێکی نه‌ته‌وایه‌تی، که‌ره‌سه‌یه‌ بۆ بانگکردن و هه‌ڵاواردن و هه‌ڵبژاردن و ده‌ستنیشانکردنی بوونه‌وه‌ری گیانله‌به‌ر و بێگیان. سروشتی هه‌ر وڵاتێکیش له‌باری جوغرافیاییه‌وه‌ وا هه‌ڵکه‌وتووه‌ که‌ هه‌ر دۆڵ و ده‌شت و چیا و چه‌م و کانی و زه‌ریایه‌ک نێوی تایبه‌ت به‌خۆی هه‌بێ، ته‌نانه‌ت سه‌گ و پشیله‌ و مه‌ڕ و بزن و ته‌واوی گیانله‌به‌رانی دیکه‌، که‌ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ک به‌ زمانی زگماکی خۆی نێودێریان ده‌کا. به‌ڵام بۆ ئێمه‌ی کوردی له‌ هه‌موو مافێک بێبه‌ش، نێودێرکردن به‌ کوردیی، به‌تایبه‌ت له‌ کوردستان پاوانه‌ و تاوانه‌ و، داگیرکه‌رانی کوردستان، که‌وتوونه‌ته‌ پلوپای ئه‌وه‌ که‌، ئه‌و نێوه‌ کوردییانه‌ی ئێستا له‌ کوردستان هه‌یه‌ و پێناسه‌یێکه‌ بۆ بوون و هه‌بوونی کورد و خاکی کوردستان، بگۆڕن و لێمانیبگرنه‌وه‌ و بیسڕنه‌وه‌ و وای بنوێنن که‌ کوردستان، کوردی لێ نه‌ژیاوه‌ و ئه‌و وڵاته‌ نیشتمانی کورد نه‌بووه‌ و نییه‌.

به‌داخه‌وه‌ بارودۆخی‌ کوردستانی داگیرکراویش ئاوه‌هایه‌ که‌: کورد له‌ هه‌موو مافێکی ئینسانیی و نه‌ته‌وایه‌تی خوی بێبه‌شه‌ و ناتوانێ به‌ زمانی دایکیی خۆی نه‌ بنووسێ نه‌ بخوێنێ، ته‌نانه‌ت نێونانی منداڵیش به‌ کوردیی قه‌ده‌خه‌یه‌! ئه‌مه‌ بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ که‌ کورد له‌ زمانه‌که‌ی خۆی نامۆ بێ و بۆ نموونه‌ نه‌زانێ (ئاران، بۆتیا، دابان، رۆندک و زۆر نێوی دیکه)‌ واتایان چییه‌!

نێوی کوردیی، له‌و کاته‌وه‌ که‌ کورد ره‌دووی ئایینی زه‌ڕده‌شت بووه‌ هه‌تا ئێستا، گۆڕانی زۆری به‌سه‌ردا هاتووه، جارێ له‌به‌ر هیرشه‌کانی (سه‌لجووقییه‌کان و مه‌غۆله‌کان و تورکه‌عوسمانییه‌کان) بۆ سه‌ر کوردستان و مانه‌وه‌یان له‌م وڵاته‌، گه‌لێک نێوی ناکوردیی، به‌تایبه‌ت تورکیی و هیدیکه‌، له‌ زۆر ناوچه‌ی کوردستان، ته‌پیان به‌ نێوی کوردیی هه‌ڵچنیوه‌ و له‌مانه‌ گرنگتر به‌ هاتنی ئیسلام و داسه‌پاندنی ئه‌و ئایینه‌ و زمانی عه‌ره‌بیی به‌ زه‌بری شیر و تیر، ئه‌وه‌ ئیتر نێوی کوردیی به‌جارێک له‌ بره‌و که‌وتووه‌ و به‌ هۆی کۆلکه‌مه‌لای کورده‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ی دیکه‌ له‌ سه‌ر دراوه‌ و سه‌ره‌وبن کراوه‌.

مێژوونووسانی شۆڤینیستی ده‌ستنده‌خۆری داگیرکه‌ریش، زۆریان ویستویانه‌ له‌ نووسینه‌وه‌ی نێوی کوردیدا گێره‌شێوێنی بکه‌ن، وه‌کوو ئه‌و کاره‌ی که‌ شه‌میمی هه‌مه‌دانی له‌ جوغرافیای کوردستاندا به‌ فیتی ساواک کردوویه‌تی و مامۆستای زانای کورد عه‌بدولره‌حمان زه‌بیحی به‌رپه‌رچی داوه‌ته‌وه‌ و پێداچۆته‌وه‌ و راسورێشی کردووه‌. شه‌میمی هه‌مه‌دانیی له‌ جوغرافیای کوردستاندا وشه‌ی (داغ و چای و که‌ند)ی تورکیی به‌ دوای نێوی چیا و چه‌م و گوندی کوردییه‌وه‌ نووساندووه،‌ بۆ ئه‌وه‌ی وا نیشانی بدا، ئه‌و نێوانه‌ کوردیی نین، که‌ ئه‌ویش له‌راستیدا به‌ ئه‌نقه‌ست و له‌ سه‌رچاوه ‌عوسمانییه‌کانه‌وه‌ وه‌ریگرتووه‌!

به‌ داخه‌وه‌ زۆر له‌ گونده‌کانی کوردستان، یا نێویان گۆڕدراوه‌ و کراونه‌ته‌ تورکیی، یان دوای سازکردن، نێوی تورکییان به‌ سه‌ردا بڕیون! وه‌کوو: قونقه‌ڵا، قه‌ره‌داغ، ده‌لیکتاش، ساوجبڵاغ، قه‌ره‌که‌ند، به‌ڵغووز و قووشچی و زۆری دیکه‌. که‌ هۆی ئه‌و نێوه‌ تورکیانه‌، زاڵبوونی مه‌غۆله‌کان و سه‌فه‌وییه‌کانه بووه‌ له‌ کوردستان. ‌هۆلاکۆخان به‌شی زۆری ته‌مه‌نی له‌ مه‌راغه‌ و میاندوئاو به‌سه‌ر بردووه‌ و له‌ قه‌راخ چۆمی جه‌غه‌توو، گوندێکی ساز کردووه‌ و لێی دانیشتووه‌، که‌ ئێستاش ئه‌و گونده‌ هه‌ر ماوه‌ و نێوی ئه‌و گونده‌ (ئه‌ڵڵاکۆیه)‌. هۆلاکۆ به‌ بۆنه‌ی سه‌رکه‌وتن له‌ شه‌ڕێکدا، ده‌ستووری داوه‌ په‌یکه‌ری که‌ڵ و شێرێک له‌سه‌ر به‌ردێک، بۆ بیرانین هه‌ڵکه‌نن، که‌ ئه‌و به‌رده‌ ئێستاش له‌و گونده‌دا ماوه‌ و به‌یتی (که‌ڵ و شێر) به‌ودا هه‌ڵگوتراوه‌. له‌ زه‌مانی نێوبراودا، دووبرا به‌ نێوی (یه‌رغوو و ته‌رغوو)، هه‌رکامیان به‌ له‌شکرێکی زۆره‌وه‌، هورووژمیان هێناوه‌ته‌ سه‌ر وڵاتی ئێمه‌، به‌ڵام خه‌ڵکی ئازای ئه‌و وڵاته‌ نه‌یانهێشتووه‌ وچان بده‌ن و (یه‌رغوو)یان له‌ نزیک شاری مه‌هاباد کوشتووه‌ و له‌شکریان تێکشکاندووه‌، ئێستاش چۆمێک که‌ به‌ مه‌ڵبه‌ندی ئه‌و شه‌ڕه‌دا دێته‌ خوارێ و به‌ره‌و ده‌ریای ورمێ ده‌ڕوا، به‌ نێوی ئه‌و سه‌رداره‌ مه‌غۆلییه‌وه‌یه‌ و (یه‌رغوو یان یێرغوو)ی پێده‌گوترێ. براکه‌ی دیکه‌شی به‌ نێوی ته‌رغوو، له‌ نزیک شاری بۆکاندا تێکده‌شکێ و ده‌کوژرێ، که‌ مه‌ڵبه‌ندی ئه‌و شه‌ڕه‌ش کێوێک بووه‌ به‌ نێوی ته‌ره‌غه‌، که‌ له‌ وشه‌ی (ته‌رغوو)ه‌وه وه‌رگیراوه‌ و ئێستاش هه‌ر ئه‌و نێوه‌ی له‌سه‌ره‌. له‌ داوێنی ئه‌و کێوه‌شدا گوندێک هه‌یه‌ به‌ نێوی ته‌ره‌غه‌.‌

ئه‌و مێژوونووسانه‌ش که‌ به‌رهه‌مه‌کانیان کوردیی نین و گرنگتر له‌وه‌ش خۆیان کورد نه‌بوونه‌، نێوه‌کوردییه‌کانیان بێهه‌ڵه‌ و راست و درووست وه‌کوو چۆن ده‌بێژرێن، نه‌نووسیوه‌ته‌وه‌ که‌ به‌ هاسانیی بناسرێنه‌وه‌ و بنووسرێن! کوردی واش هه‌ن که‌ به‌ عه‌ره‌بیی و فارسیی و تورکیی، له‌سه‌ر کورد نووسیویانه‌ به‌ڵام ئه‌م پرسگرێکه‌یان له‌به‌رچاو نه‌گرتووه‌ که‌ چۆنیه‌تی بێژره‌ی نێوه‌کان، به‌ نیشانه‌ی سه‌ر و ژێر و بۆر، یان به‌ لاتینیی ده‌ستنیشان بکه‌ن، ئێسته‌ به‌ عه‌ره‌بیی، فارسی، تورکیی یان زمانێکی دیکه‌ نووسرابێ، بۆ مه‌ هه‌ر هه‌مان دۆخه‌ و بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ که‌ ئه‌و نێوگه‌له‌ بۆ هه‌موو که‌س به‌هاسانیی نه‌ناسرێنه‌وه‌. بۆ نموونه‌ هه‌ر که‌سێک پێشه‌کی کۆپه‌ڕی شه‌ره‌فنامه‌، به‌شه‌ فارسییه‌که‌ی، که‌ (محمد محمدلوی عباسی) ساڵی 1343ی هه‌تاوی نووسیویه‌تی خوێندبێته‌وه‌، ئه‌و هۆنراوه‌ فۆلکلۆره‌ کوردییانه‌ی که‌ له‌و پێشه‌کییه‌دا چاپ کراون، ئه‌گه‌ر له‌ سێبه‌ری وه‌رگێڕاوه‌ فارسییه‌که‌یدا نه‌بێ، بۆ که‌س ساق نابێته‌وه‌ که‌ ئه‌و نێوگه‌له‌ چین؟!

له‌م سۆنگه‌یه‌ڕا، بۆ کۆکردنه‌وه‌ و نووسینی نێوی تیره‌ و هۆزه‌کانی کورد و چیا و ده‌شت و چه‌م و کانی و گوند و باژێڕی کوردستان، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی که‌ نه‌مبیستبوون، تووشی کێشه‌ی زۆر هاتم‌، هه‌تا ناچاربووم بۆ وه‌ڕاستگه‌ڕانیان پرسوجۆ بکه‌م. به‌هه‌رحاڵ ئه‌و کاره‌م کرد و تا ئه‌و جێگایه‌ی که‌ بۆم لوا، واتای زۆربه‌یانم وه‌ده‌ست خست و نووسیمنه‌وه‌ و وام به‌ باش زانی که‌: ئه‌گه‌ر نێوی ده‌شت، چیا، رۆبار، یان هه‌ر شتێکی دیکه‌ن و واتاکانیان نادیار و شاراوه‌ن، جێگاکانیان ده‌ستنیشان بکرێن، ئه‌گه‌ریش نێوی گوڵ و گیا و دار و ده‌وه‌ن و شتی دیکه‌ن، شی بکرێنه‌وه‌ با لانیکه‌م، خاوه‌ن نێو، بزانێ نێوه‌که‌ی له‌ چییه‌وه‌ هاتووه‌ و له‌ چی گیراوه‌ته‌وه‌.

زۆربه‌ی نێوه‌کان واتا کراون و هه‌ندێکیان شی کراونه‌ته‌وه‌ و له‌سه‌ر به‌شێکیشیان هۆنراوه‌ی گه‌لێریی و شیعری شاعیرانی کوردم به‌ نموونه‌ هێناوه‌ته‌وه‌ تا لێیان دڵنیا بن. به‌ڵام چیتر له‌ بڕستی مندا نه‌بوون که‌ له‌ بنج و بناوانی هه‌موویان بکۆڵمه‌وه‌ و بیاندۆزم و ره‌گ ریشه‌ و کۆلکیان وه‌دۆزم که‌ له‌ چییه‌وه‌ هاتوون! کارێکی وا هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی به‌سه‌ و هیوادارم که‌سی دیکه‌ هه‌بێ و هه‌ن که‌ له‌ بنج و بناوانی ئه‌م نێوگه‌له‌ بکۆڵنه‌وه‌ و زانستیانه‌ واتاکانی کاردۆژه‌ بکه‌ن و بیخه‌نه‌ به‌رده‌ست خوێنه‌رانی خولیای زمان و ئه‌ده‌بی کوردیی.

ئه‌م کۆپه‌ڕه‌ قامووس، فه‌رهه‌نگۆک یان وشه‌نامه‌ نییه‌، راسته‌ لاپه‌ڕه‌کانی زۆرن، به‌ڵام ئه‌مه‌ ره‌نجی چه‌ند ساڵ کۆکردنه‌وه‌ی نێوی کوردییه‌، که‌ له‌ هه‌گبه‌یه‌کی کۆپه‌ڕوێنه‌دا نووسراوه‌ته‌وه، یه‌که‌م، له‌به‌ر خواستی ئه‌و به‌ڕێزانه‌یه‌ که‌ ده‌یانه‌وێ نێوێکی کوردیی، بۆ جگه‌رگۆشه‌که‌یان، یان بۆ هه‌ر شتێکی دیکه‌ که‌ دڵیان ده‌یهه‌وێ تێدا هه‌ڵبژێرن‌! دووهه‌م، ئه‌و دۆست و ناسیارانه‌م، بێبه‌رسیڤ نه‌هێشتبێته‌وه‌، که‌ داوای نێوی کوردییان لێده‌کردم! ئه‌م کاره‌ به‌ یارمه‌تی زۆر سه‌رچاوه‌ی دیکه‌ و ئه‌وه‌ش که‌ خۆم له‌ سه‌رده‌می پێشمه‌رگایه‌تیدا کۆمکردبوونه‌وه‌ و له‌موله‌و پرسیبووم هاتۆته‌ به‌رهه‌م‌!

له‌چاو چاپی ئه‌مجاره‌ی ئه‌م نێوگه‌له‌دا، که‌ 14 ساڵ به‌رله‌ ئێستا بڵاوم کردنه‌وه‌، دیاره‌ نێوی زۆرتر په‌یدا بوونه‌ و درووستکراون، ئه‌وه‌ی که‌ ده‌ستم که‌وت، له‌م کۆپه‌ڕه‌دا جێم کردنه‌وه‌، به‌ڵام به‌ هه‌ست و مرخی خۆم، دوو شتم به‌م نێوگه‌له‌ زیاد کرد، یه‌که‌م: نێوی دووانه‌ی کیژ و کوڕ، که‌ له‌ پاشکۆی کۆپه‌ڕه‌که‌دا دامناون، دووهه‌م: کۆمه‌ڵێک نێوم له‌یه‌کداون که‌ نێوی دیکه‌م لێ درووست کردوون وه‌کوو، ئه‌م نێوانه‌‌:
سانباسێ SanBasê، سانبانا SanBana، سانباوێر SanBqwêr، سانپارێز SanParêz، ساندێرۆ SanDêro، سانشه‌وێر SanŞewêr و هیدیکه‌ که‌ بۆ کوڕن و، شانبێریŞanBêrî شانتارا ŞanTara شانپێوار ŞanPêwar شانسیما ŞanSema شانكابان ŞanKaban شانلاوێن ŞanLawên که بۆ کچن و‌ دوایی ده‌یانخوێنیته‌وه‌. هه‌روه‌ها له‌ به‌شی وه‌رگێڕدراوی فارسییه‌که‌یدا، وشه‌ی (کوردستان)م هه‌ر وه‌کوو کوردییه‌که‌ی نووسیوه‌، نه‌ک به‌ شێوه‌ فارسییه‌که‌ی که‌ ده‌بێته:‌ (کردستان)، هیوادارم خه‌ڵکی دیکه‌ش له‌ نووسیندا ئه‌مه‌ له‌به‌رچاو بگرن و بیکه‌ن به‌ باو.

له‌راستیدا، بڕێک له‌م نێوگه‌له‌، نێو نین و وشه‌ی کار و راناو و ئاوه‌ڵناو و لێکدراو و هیدیکه‌ن، ئه‌وه‌ش به‌ ده‌ستی من نییه‌، چونکه‌ مرخ و چه‌شه‌ی دایکان و باوکان ئه‌م نێوگه‌له‌ی هێناوه‌ته‌ به‌رهه‌م و به‌ سه‌ر زاڕۆکاندا دابڕاون. به‌ڵام خه‌ڵک و خوێنه‌ر ده‌که‌م به‌ وه‌ستا و مامۆستا بۆ ئه‌وه‌ی که‌ (ناو) یان (نێو) کامه‌ی راسته‌ و کامه‌ی به‌کار بهێندرێ. کورد جارێ له‌ بارودۆخێکدا ده‌ژی، که‌ پێویستی به‌ ئاکادێمییه‌کی زمانه‌. جاران له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی (بعث) له‌ به‌غدا، کورد کۆڕی زانیاریی هه‌بوو، به‌ڵام ئێستا به‌ داخه‌وه‌ پاشاگه‌ردانییه‌ و هه‌ر که‌س بۆ خۆی، چۆنی بوێ، ئاوه‌ها ده‌نووسێ، منیش ناچارم دیتنی خۆم وه‌کوو ئه‌وه‌ی که‌ پێشتر هه‌بووه‌ ده‌رببڕم و بڵێم:
له‌ زمانی کوردیدا، وشه‌ هه‌یه‌ که‌ بۆ چه‌ند واتا به‌کار ده‌برێ: (شین: گریان و رۆرۆ)؛ (شین: رووان و سه‌وزبوون)؛ (شین: ره‌نگی شین، یان ئاویی)؛ (سوێ: سۆ، داخ و عه‌زره‌ت)؛ (سوێ: تاسه‌، ئاره‌زوو)؛ (سوێ: ئازار وژان)؛ (سوێ: ئاسۆ، روانین، نزیک، سارێژبوونی برین و هیدیکه.) هه‌روه‌سا چه‌ند وشه‌ هه‌یه‌ که‌ هه‌موویان هه‌ر یه‌ک مانا ده‌دن وه‌کوو: (هه‌تاو، رۆژ، رۆجیار، خۆر، خوه‌ر، خوه‌رشی، خۆره‌تاو)، که‌ واتای هه‌رهه‌موویان ده‌بێته‌: هه‌تاو. ‌

بۆچی وشه‌ی (نێو)مان هه‌ڵبژارد؟!
بۆ (ناو) یا (نێو)، موکوریانی لێده‌رچێ ده‌ڵێن: (نێو)، پاشماوه‌ی شوێنه‌کانی دیکه‌ی کورده‌واری ده‌ڵێن: (ناو). ناو و نێویش، جگه‌ له‌وه‌ی به‌رانبه‌ر به‌ (اسم)ی عه‌ره‌بیی به‌کار دێت، بۆ (داخل)یش به‌کار ده‌برێت. بۆ نموونه‌ له‌ موکوریان بۆ اسم و داخل هه‌ر نێو به‌کار ده‌برێ، وه‌کوو نێوت چییه‌؟ نێوم (باسۆ)یه‌. نانه‌که‌ت له‌ کوێ داناوه‌؟ ده‌نێو سفره‌که‌یدایه‌! به‌ڵام له‌ هه‌رێمه‌کانی: هه‌ولێر و سنه‌ و سلێمانی و که‌رکووک که‌ سۆرانیی قسه‌ ده‌که‌ن، به‌رانبه‌ر به‌ (اسم و داخل)ی عه‌ره‌بیی هه‌ر ده‌گوترێ: ناو! ته‌نانه‌ت له‌ناو کوردی زاراوه‌که‌ڵوڕیشدا که‌ نزیکه‌ی 7 ملیۆن ده‌بن، هه‌ر ده‌ڵێن: ناو! بۆ نموونه‌: ناوت چه‌س؟ ناوم (ئه‌لیمرا)س، نانه‌که‌ له‌ کووره‌س، خستمه‌سه‌ی ناو سفره‌گه‌. ئه‌و کوردانه‌ش که‌ به‌ زاراوه‌ی کرمانجی داخێون و به‌شی زۆرینه‌ی کورد پێکدێنن، ده‌ڵێن: ناڤ! که‌وابوو ئه‌گه‌ر به‌ لانیزۆر دایبنێین، ده‌بێ بگوترێ ناو! به‌ڵام من له‌م کۆپه‌ڕه‌دا به‌جێگای ناو، نێوم به‌کار بردووه‌ چوونکه‌، به‌ رای زۆرکه‌س له‌و که‌سانه‌ی که‌ زمانزانن و خاوه‌ن دیمانه‌ و شیمانه‌ن له‌م کاره‌دا، ئه‌گه‌ر بۆ (اسم) که‌ ده‌بێته‌ (نێو) له‌ کوردیدا، (ناو) دابنرێ و بۆ (داخل)یش که‌ ده‌بێت (ناو) له‌ کوردیدا، نێو دابنرێ، ئه‌و کاته‌ به‌ ناوچه‌ ده‌بێ بگوتری: نێوچه‌ و ناوه‌ند بکرێته‌ نێوه‌ند و هیدیکه‌، که‌ له‌کاتی ئێستادا زۆرکه‌س به‌کاری ده‌با، له‌کاتێکدا من نه‌مدیوه‌ موکوریانییێک به‌ ناوچه‌ بڵێ: نێوچه‌. ئه‌گه‌ریش ئه‌م به‌کاربردنه‌ هه‌ڵه‌ بێ، ده‌یان هه‌ڵه‌ی وامان له‌ناو زمانی کوردییدا هه‌یه‌ که‌ چاره‌سه‌رکردنیان یه‌کجار ئه‌سته‌مه‌ و‌ گۆڕینیان که‌سته‌مه‌. سا به‌ جێگای ئه‌وه‌ی که‌ له‌ هه‌ندێ ناوچه‌ی کوردستان بۆ (اسم و داخل) بگوترێ نێو، یان له‌ ناوچه‌یێکی دیکه‌ بگوترێ ناو، با وای لێبکرێ که‌ هه‌ر دوو وشه‌که‌ بمێنێ و هه‌ر یه‌که‌یان بۆ واتا و مه‌به‌ستێ به‌کار ببرێن. واته‌: به‌ اسم بگوترێ: نێو و به‌ داخلیش ناو. دیاره‌ ئه‌مه‌ پێشنیازه‌ و جێخستن و کردنه‌باوی ئه‌م کاره‌ش به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ درووستکردنی کۆڕێکی زانیاریی و رای زمانزانان، یان ئاکادیمیایه‌کی کوردیی بۆ زمان، نه‌ک رای تاکه‌ که‌سێک، یان گۆڤار و رۆژنامه‌یه‌ک. ئه‌گه‌ر کورد به‌و ئاواته‌ بگا و ده‌ستی بگاته‌ ئه‌ستۆ‌ی ده‌سه‌ڵات، که‌ مافی خۆزا و خۆڕسکی خۆیه‌تی، ئه‌وکاته‌ رادیۆ و ته‌له‌ڤزیۆن و داموده‌زگای بڵاوکردنه‌وه‌، ئه‌م گرفته‌ چاره‌سه‌ر ده‌کا و له‌ناو کۆمه‌ڵدا جێگیری ده‌کا و ده‌یکاته‌ باو.

وشه‌ی هاوبه‌ش له‌ زمانی فارسی و کوردیدا!
له‌ زمانی کوردیدا، کۆمه‌ڵێک وشه‌ هه‌ن، که‌ کورد به‌ پارێزه‌وه‌ له‌ نووسیندا به‌کاریان ده‌به‌ن، پێیانوایه‌ ئه‌م وشه‌گه‌له‌ فارسین و کورد بۆی نییه‌ له‌ نووسیندا به‌کاریان بێنێ. ئێمه‌ ده‌بێ ئه‌وه‌ بزانین که‌ کۆمه‌ڵێ وشه‌ هه‌ن‌ ئه‌مڕۆ له‌ ئه‌ده‌بیاتی فارسیدا ده‌کارده‌کرێن و، فارس له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ خاوه‌نده‌سه‌ڵاتن و نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ستن له‌ ئێراندا، خۆیان به‌ خاوه‌نی ئه‌و وشه‌گه‌له‌ ده‌زانن و ده‌ڵێن ئه‌مانه‌ فارسین، بۆ نموونه‌: نێوی مانگه‌کان، نێوی وه‌رزه‌کان، وشه‌گه‌لی کیشوه‌ر، میهه‌ن و دووچه‌رخه‌ و دووربین و زۆریدیکه‌، که‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌م وشه‌گه‌له‌ ئه‌وێستایی مادین و له‌ فارسی کۆنترن و نه‌ته‌وه‌کانی کورد و به‌لووچ و فارس و تاجیک و گیله‌ک و هیدیکه‌ بۆیان هه‌یه‌‌ که‌ڵکی لێوه‌ربگرن و ته‌نیا فارس خاوه‌نی نییه،‌ به‌ڵکوو له‌ بنه‌ماڵه‌ی زمانه‌ ئێرانییه‌کانن و موڵکی هه‌موو ئه‌و نه‌ته‌وه‌گه‌له‌ن که‌ به‌ بنه‌ڕه‌ت ئێرانین و له‌و وڵاته‌دا بنده‌ستن، ئه‌گه‌ر فارس خۆیان به‌ خاوه‌نی ئه‌و وشه‌گه‌له‌ بزانن، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی که‌ به‌ ساڵانه‌ له‌ ئێران به‌ سه‌ر نه‌ته‌وه‌کانی دیکه‌یاندا سه‌پاندووه‌ و هیچکام له‌و نه‌ته‌وه‌گه‌له‌ به‌ هاووڵاتی پله‌ دووش نازانن و وا بیر ده‌که‌نه‌وه‌ که‌ هه‌تاهه‌تایه‌ ئه‌و نه‌ته‌وه‌گه‌له‌ ده‌بێ بنده‌ستی ئه‌وان بن. کێشه‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ فارس ده‌سه‌ڵاتی به‌ ده‌ست بووه‌، ئوتۆماتیک ئه‌و وشه‌گه‌له‌ کراوه‌ به‌ موڵکی فارس چونکه‌ به‌کاریان هێناون و زمانه‌کانی دیکه‌ قه‌ده‌خه‌ بووه‌ و نه‌یانتوانیوه‌ که‌ڵکی لێوه‌ربگرن و به‌کاریان بهێنن، بۆیه‌ ئه‌مڕۆ هه‌موو شتێکی ئێران له‌ فه‌رهه‌نگه‌وه‌ تا مێژوو به‌ موڵکی خۆیان ده‌زانن، فارسه‌کانیش هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ ده‌بێ بزانن که‌ ئه‌و نه‌ته‌وه‌گه‌له‌ له‌ مێژوو و فه‌رهه‌نگ و زمان و گه‌شه‌ و پێشوه‌چوونی ئه‌و وڵاته‌دا وه‌کوو ئه‌وان به‌شدارن و به‌شیان هه‌یه‌!

خه‌ڵكی كورد ده‌بێ ئه‌مه‌ی به‌لاوه‌ گرنگ بێ و بیزانێ كه‌ چونكه‌ كورد بێ كیان بووه‌، له‌ شوێنه‌واری كۆنه‌وه‌ بگره‌، هه‌تا ده‌گاته‌ گۆرانیی و دیارده‌كانی دیكه‌ی ئه‌م گه‌له‌ داماو و چه‌وساوه‌یه‌، به‌ ده‌ستی نه‌ته‌وه‌ی باڵاده‌ست له‌ ئێراندا، دزراوه‌ و به‌تاڵان براوه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ كورد نه‌ته‌وه‌یه‌كی بنده‌ست و بێخاوه‌ن بووه‌، كه‌وتۆته‌ به‌ر شاڵاو و په‌لاماری هه‌موو جۆرێكی تواندنه‌وه‌ و له‌ناوبردن. بۆ نموونه‌: عارف قه‌زوێنی گۆرانیبێژی فارس، له‌ لایه‌ن حوكوومه‌تی قاجاره‌وه‌، هه‌ڵداژراوه‌ته‌ كوردستان و، به‌ساڵان له‌ شاری سنه و شوێنانی دیکه‌ی ئه‌و وڵاته‌‌ ژیاوه‌! له‌وێ مێلۆدی گۆرانیی كوردیی كۆكردۆته‌وه‌ و هێناویه‌ته‌وه‌ بۆ تاران و خوێندوونی و هیچكاتێكیش نه‌یگوتووه‌ ئه‌و مێلۆدییانه‌ كوردین! به‌هه‌رحاڵ ده‌بێ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ زۆرشتمان له‌لایه‌ن حوكوومه‌ته‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌وه‌ به‌تاڵان براوه‌! ئێمه‌ ده‌بێ وه‌ریانبگرینه‌وه‌ و ببینه‌وه‌ به‌ خاوه‌نیان، چونكه‌ داژده‌ (ملك)ی كوردن و کورد داژدار (مالک)یه‌تی!

بۆ وه‌بیرهێنانه‌وه‌: بێژگه‌ له‌ یاسا و رێسای زمان بۆ خۆی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ ئایینی ئیسلام به‌ سه‌ر ئێمه‌دا زاڵ بووه‌ و زمانی ئه‌و ئایینه‌ زمانی قورئان بووه و له‌سه‌ر ئێمه‌ کاریگه‌ر بووه‌‌، ئه‌و کارتێکه‌‌رییه‌ وایکردووه‌ که‌ پیت له‌ وشه‌دا جێگۆڕکێ بکا، چونکه‌ بێژگه‌ له‌م دوو پرسگرێکه‌، هه‌میشه‌ له‌ ته‌واوی زمانه‌کاندا وشه‌ ده‌گۆڕدرێ، بۆ نموونه:‌ له‌ زمانی کوردیدا، وشه‌ی (ل)،‌ ده‌بێ به‌ (ر)، (ژ)، ده‌بێ به‌ (ش) و وشه‌ی (ج)، ده‌بێ به‌ (ژ) و هیدیکه‌. دیسان بۆ نموونه‌: عه‌ره‌ب پیتی (گ) ده‌که‌نه‌ (ج)، وه‌ک چۆن (گاوان) کراوه‌ به‌ (جاوان) و (گاف) کراوه‌ به‌ (جاف) و (گۆتی) کراوه‌ به‌ (جوودی)، یان (پ) ده‌که‌ن به‌ (ب)، وه‌ک چۆن ماشینی (پژۆ)، ده‌که‌ن به‌ (بیجۆ)، یا (ژ) ده‌که‌ن به‌ (ج)، وه‌ک چۆن (نۆرڤێژ) ده‌که‌ن به‌ (نه‌رویج) و هیدیکه.‌ هه‌روه‌هاش له‌ زمانی کوردیی و زمانه‌کانی دیکه‌شدا ئه‌م جێگۆڕکێگه‌له‌ هه‌ن.

خوێنه‌ری هێژا!
وه‌ک له‌ سه‌ره‌وه‌ نووسیومه‌، کۆمه‌ڵێک نێو ‌له‌م کۆپه‌ڕه‌دا هه‌ن، له‌ باری رێزمانه‌وه‌، نێو نین و وشه‌ی کار و راناو و ئاوه‌ڵناو و لێکدراو و هیدیکه‌ن، که‌ دایکان و باوکان، له‌به‌ر خۆشه‌ویستیی منداڵه‌کانیان کردوونیانن به‌ نێو و له‌ ناو کۆمه‌ڵگای کورده‌واریدا بوونه‌ته‌ باو. بیروڕاش جیاوازه‌ و هه‌رکه‌س به‌ شێوه‌یه‌ک بیر ده‌کاته‌وه‌، چونکه‌ ئه‌وه‌ شتێکی خۆزایه‌ و سه‌یر نییه‌، ئه‌مه‌ باخێکه‌ و هه‌موو چه‌شنه‌ میوه‌یێکی تێدایه‌، هه‌ر میوه‌یێکیش، بۆن و به‌رامه‌ و چێژی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌. لێره‌دا حه‌ز و ویست ده‌ور ده‌بینێ، نه‌ک زه‌بر و زۆر، من دڵنیام نه‌ک ته‌نیا نێونانی منداڵ به‌کوردیی، به‌ڵکوو نێودێرانی هه‌رشتێکی دیکه‌ به‌کوردیی، وه‌کوو: دووکان، کارگه‌، به‌شکۆ، کۆڵان شه‌قام، رێگا و هیدیکه،‌ له‌ رۆژی ئه‌مڕۆدا، چه‌شنێک خه‌باته‌ دژی ئه‌و سیاسه‌ته‌ شوومه‌ی له‌ کوردستان به‌سه‌ر کورددا سه‌پێنراوه‌ و جۆرێک په‌رچه‌کردنه‌ له‌ کولتووری نه‌ته‌وایه‌تی کورد و پێناسه‌ی گه‌لێکی بنده‌ستی 50 ملیۆنیی، که‌ له‌هه‌موو مافێکی ئینسانیی خۆی بێبه‌شه‌ و ناهێڵن منداڵی کورد به‌ کوردیی نێودێر بکرێ، من دڵنیام به‌ هه‌ر یاسا و رێسایه‌کی ئینسانیی دایبنێی، مافی خۆزا و خۆڕسکی خۆیه‌تی، له‌ دیارده‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌کانی خۆی که‌ڵک وه‌ربگرێ، به‌ڵام چه‌که‌رده‌ن، کورد له‌وه‌تی هه‌یه‌، هه‌ر مافی خوراوه‌ و لێیدراوه‌ و خوێنی رژاوه‌؛ هه‌ر تووشی خه‌فه‌ت و مه‌ترسی و هه‌ڵاتهه‌ڵات و رۆژی ره‌ش کراوه؛ هه‌زاران بوویه‌ر و کاره‌ساتی دڵته‌زێن و ماڵوێرانکه‌ری به‌سه‌ردا هاتووه‌ و لێیقه‌وماوه‌؛ که‌چی هه‌ر نه‌به‌زیوه‌ و ماوه‌!‌

من له‌و باوه‌ڕه‌دام، هه‌ر کوردێک خۆی ناسیبێ و هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی هه‌بێ و، له‌وه‌ گه‌ییشتبێ که‌ بنده‌ست و چه‌وساوه‌یه‌، ده‌بێ منداڵه‌کانی به‌ کوردیی نێو بنێ و ئه‌وه‌ بزانێ که‌ نێونانی منداڵی کورد به‌ کوردیی، خۆی له‌ خۆیدا شۆڕشێکه‌ و ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێ که‌ ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ زیندووه‌ و داگیرکه‌ران ناتوانن سه‌ری پێ شۆڕ که‌ن. خوێندنه‌وه‌ و به‌کارهێنان و که‌ڵکوه‌رگرتن له‌م نێوگه‌له‌ش، بۆ نێونانی منداڵانی کورد و نێودێرانی هه‌ر شتێکی دیکه‌، مافی خۆزای هه‌ر کوردێکه‌‌ و یه‌کێکه‌ له‌ دیارده‌خۆڕسکه‌کانی فه‌رهه‌نگی کورده‌واری! هه‌ر که‌سێکیش، خۆی به دێمۆکرات و ئازادیخواز و پێشکه‌وتنخواز بزانێت، ئه‌رکی سه‌رشانیه‌تی، له‌م مافه‌ سه‌ره‌تایییانه‌: (مافی خوێندن به زمانی دایک، نێونانی منداڵانی کورد به‌کوردیی، که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وایه‌تی و دیارده باش و ‌خۆڕسکه‌کانی)، داکۆکی و پشتیوانی بکا، چونکه‌ ئه‌و هه‌نگاوه‌، پێوه‌ری ئازادیخوازیی و پێشکه‌وتنه‌.
ناسری ره‌زازی ستۆکهۆڵم، 25/8/2008




          Design by Chia
Biyografi Film