Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/functions.inc.php on line 489 Razzazi
Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/show.news.php on line 140 Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/functions.inc.php on line 548 Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/functions.inc.php on line 549 Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/functions.inc.php on line 563 Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/functions.inc.php on line 489

پێناسه‌ی سروود!

پێناسه‌ی سروود!
كوردستان، یه‌كێ له‌ كۆنترین شوێنه‌كانی سه‌ر ئه‌م گلۆڤه‌ره‌ خاكه‌یه‌، كه‌ هه‌زاران ساڵه‌ شوێنه‌مێنگه‌ی ژیانی ئێمه‌ی كورده‌، هه‌تا ئێستاش كه‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌و ته‌كنۆلۆژی له‌وپه‌ڕی گه‌شه‌و هه‌ڵچوونی خێرای خۆیدایه‌، ئێمه‌ی كوردی چه‌وساوه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ بنده‌ستین و بۆ خۆمان نین، وه‌ك پێویسته‌، ژیان و ژیارمان له‌ باری مێژوویی و فه‌رهه‌نگی و هی دیكه‌وه‌، نه‌خراوه‌ته‌ ژێر تۆژینه‌وه‌یه‌كی زانستییانه‌ و، له‌ لایه‌ن داگیركه‌ره‌كانمانه‌وه‌، به‌ ژێر لیچه‌وه‌ كراوین و، رێ نه‌دراوین له‌و وار و پاودانه‌ی كه‌ تێیدا ژیاوین بكۆڵینه‌وه‌! به‌نێوی ئێرانیی ره‌سه‌ن و توركی چیانشین و پێشمه‌رگه‌ی موسوڵمانیش، چی شوێنه‌وار و كه‌لوپه‌لی كۆن و نووسراوه‌ و دۆزراوه‌ی ناو ئه‌م خاكه‌ بووه‌، هه‌مووی دزراوه‌ و له‌سه‌ر ناوی ئه‌م داگیركه‌رانه‌، تۆمار و تاپۆ كراوه‌ و گه‌لی كوردیش پشتگوێ خراوه‌، نموونه‌ی نزیکیش په‌یکه‌ری مۆمیایی ئه‌و پاشایه‌ بوو که‌ له‌ داوێنی چیای ئاویه‌ری سنه‌، دۆزرایه‌وه‌ و تاڵان کرا و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ 3000 ساڵی پێش.

جیاواز له‌ خه‌بات و تێكۆشانی خه‌ڵکی کورد له‌ هه‌ر چووارپارچه‌که‌ی كوردستان بۆ رزگاریی نه‌ته‌وه‌ی کورد، ته‌نیا شتێك كه‌ نه‌یهێشتووه‌ كورد بمرێ و له‌ناو بچێ و له‌راستیدا نێوی ئێمه‌ی زیندوو راگرتووه‌، فۆلكلۆری كوردییه‌، به‌تایبه‌ت به‌سته‌ و گۆرانیی. هه‌ر گۆرانیشه‌ كه‌ زمانه‌كه‌مانی زیندوو راگرتووه‌، چونكه‌ زۆر رووداوی گه‌وره‌ی مێژووییمان هه‌یه‌، كه‌ له‌ گۆرانییدا بۆمان ماوه‌ته‌وه‌. بۆ نموونه‌ ئه‌و رووداوانه‌ی که‌ له‌ به‌یتی دمدم و به‌یتی پاشاکۆره‌ و هی دیکه‌دا بۆمان ماوه‌ته‌وه‌. سروودیش، به‌ بڕوای من مێژوویه‌کی‌ کۆنی هه‌یه‌ له‌ کوردستاندا و‌ نه‌خشێکی باشی هه‌بووه‌ له‌ وشیارکردنه‌وه‌ی هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی و وریاکردنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگای کورده‌واری له‌ پێوه‌ندیی له‌گه‌ڵ خه‌بات و تیکۆشانی چه‌نده‌ها ساڵه‌ی گه‌لی بنده‌ستی کورددا.

زمان پێوه‌ندییه‌كی راسته‌وخۆی له‌ ته‌ك گۆرانیی و مووزیكدا هه‌یه‌ و كاتێك كه‌ باسی مووزیك به‌تایبه‌ت گۆرانیی و فۆلكلۆری كوردیی بێته‌ نێوان، به‌بێ هاتنه‌گۆڕی زمان، باسه‌كه‌ ناگاته‌ ئه‌نجام! زمانی كوردیی به‌ هۆی دابه‌شبوونی كوردستان و بنده‌ستبوونی میلله‌تی كورد، له‌ ژێر كارتێكه‌ریی زمانانی فارسیی و عه‌ربیی و توركییدا کلێڵه‌ و گۆت کراوه‌ و گۆڕانی زۆری به‌سه‌ردا هاتووه‌، به‌و حاڵه‌شه‌وه‌ هه‌رچه‌ند به‌ ره‌وتی گه‌شه‌ی خۆیدا تێنه‌په‌ڕیوه‌، به‌ڵام به‌هۆی شۆڕشه‌ یه‌ك له‌ دوای یه‌كه‌كانی كوردستان و تێكۆشان و پلوپای كۆمه‌ڵێك هونه‌رمه‌ند و نووسه‌ر و شاعیره‌وه‌، هه‌ر ماوه‌ و نه‌فه‌وتاوه‌‌‌!

زمانی کوردیی، خاوه‌ن پێنج زاراوه‌ی سه‌ره‌کیی و چه‌ند بن زاراوه‌یه که‌ زاراوه‌کان بریتین له‌‌: 1. گۆرانیی (هه‌ورامیی)، 2. پاله‌ویی (که‌ڵوڕیی)، 3. کرمانجیی، 4. موکریی که‌ به‌ هه‌ڵه‌ وشه‌ی (سۆرانیی) جێگای گرتۆته‌وه‌، 5. لوڕیی. هه‌رکام له‌م زاراوه‌گه‌له‌ خاوه‌نی گۆرانیی و فۆلکلۆری تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی که‌ کۆنترینیان سروود (گاتا)کانی زه‌ڕده‌شته.

سروود چییه‌؟
به‌پێی ئه‌و لێکۆڵینه‌وه‌گه‌له‌ی که‌ له‌ ماوه‌ی ژیانی هونه‌ریمدا کردوومه‌، سروود ئه‌م واتاگه‌له‌ی خواره‌وه‌ له‌ خۆ ده‌گرێ: 1. سروود، سرووت، ستران، وشه‌یێكی كۆنی كوردییه‌؛ 2. که‌لام و مه‌نسه‌ره‌ یان گوته‌ی پیرۆز که‌ له‌ ئاوێستادا هاتووه‌؛ 3. ئه‌و گۆرانییه‌ ئایینییانه‌ی كه‌ له‌ سه‌رده‌می زه‌ڕده‌شتییه‌كاندا گوتراون، پێیان گوتوون: سرووت و گۆسانه‌کان (به‌یتبێژه‌کان) چڕیویانن؛ 4. سروود وشه‌یه‌کی کۆنی ئاوێستایییه‌ که‌ له‌ گاتاكانی زه‌ڕده‌شتدا هاتووه‌ و ریشه‌ی وشه‌ی سترانی كوردییه‌ و له‌ كۆنترین ناوچه‌كانی كوردستان كه‌ زاراوه‌كرمانجن ئه‌م وشه‌یه‌ به‌كار ده‌برێ،‌ به‌ڵام دواتر به‌ هاتنی ئیسلام چونكه‌ ئه‌م سروودانه‌ یارسانه‌كان و ئیزه‌دییه‌كان خوێندوویانن پێیان گوتوون: (گۆرانیی) واته‌ ئاوازی گاوره‌كان، یانێ هه‌ر ئاوازێک که‌ یارسانه‌کان یا ئیزه‌دییه‌کان گوتبێتیان، ناویان ناون (گاورانیی)، واته‌ سترانی ناموسوڵمانانه‌، یان ئه‌و ئاوازانه‌ی که‌ ناموسوڵمانه‌کان، یا گاوره‌کان خوێندوویانن!

ناوی هۆزی (گۆران)یش كه ره‌دووی ئایینی یارسان (ئه‌لحه‌ق)ه‌کانه‌، له‌ کۆندا گیۆلان بووه‌ که‌ مانای خاوه‌ن ئاژه‌ڵ ده‌دا و نێوی گیو و گیۆماته‌ و گیۆده‌رز (گۆده‌رز) و گیۆپات و گیۆلا که‌ دواتر بووه‌ به‌ که‌ڵر که‌وتۆته‌وه‌ و پاشان گیۆلان (ل)ه‌که‌ی بووه‌ به‌ (ر) و بووه‌ به‌ گۆران.‌ که‌ڵوڕه‌کان ده‌ڵێن: گووده‌رز، باپیری ئه‌وان بووه‌ که‌ له‌ شه‌ڕی بابلدا به‌شداریی کردووه‌، ئه‌مه‌ش له‌ سه‌رده‌می کوورشدا رروی داوه‌ و بابلیان گرتووه‌. ئه‌و سه‌رده‌مه‌ (ساخره‌و) یا (پادگان)ێکیان هه‌بووه‌ که‌ به‌ بابله‌وه‌ نزیک بووه‌، که‌ له‌ سه‌ر رێگای شاهاوا (مه‌نده‌لی)ییه‌وه‌ بووه‌، به‌و شوێنه‌ که‌ له‌شکره‌که‌ی تێدا بووه‌ گوتراوه‌ (به‌یت گلا یان به‌ت گلایا)،‌ واته‌: سه‌رزه‌وینی گلاکان، و ئه‌و خه‌ڵکه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ زه‌وی و جووت وگا سه‌رکاریان هه‌یه‌. (به‌ت) نێوی خودا و (گلایا)ش نێوی تیره‌یه‌ک بووه‌ که‌ خاوه‌ن جووت و گا بوونه‌ و دواتر (باجه‌ڵان و که‌ڵڕ و گۆران)ی لێکه‌وتۆته‌وه و له‌ کۆنیشدا شوێنیان پالنگان بووه‌. هه‌روه‌ها گلا یان گاڵا، به‌ (گێڵانی)یه‌کانی کوردستان گوتراوه‌ که‌ ئێستا پێیانده‌ڵێن: گێڵان غه‌رب و دواتر به‌ ناوچه‌که‌دا بڵاوه‌یان کردووه‌. (به‌ت گلایا) یا (به‌ت گلا)، دواتر بووه‌ به‌ باجه‌ڵان، به‌ زیادکردنی (ان)ه‌که‌. که‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا باگه‌لان بووه‌ که‌ نزیکه‌ له‌ وشه‌ی پایگه‌لان. کاتێک که‌ عه‌ره‌به‌کان ناوچه‌ ده‌گرن، به‌ به‌تگلایایان گوتووه‌: به‌ت جلایا که‌ (به‌ت)ه‌که‌ نه‌ماوه‌ و (جه‌له‌ولا) یان (گه‌له‌ولا)شی لێکه‌وتۆته‌وه‌.

ئه‌م دیتنه‌ وا نیشان ده‌دا که‌ وشه‌ی که‌ڵوڕ، له‌ گلایاوه‌ هاتبێ و هه‌میشه‌ له‌ هه‌موو زمانێکدا وشه‌ جێگۆڕکێ ده‌کا، بۆ نموونه‌ ) له‌ زمانی کوردیدا، (ل) ده‌بێ به‌ (ر) و (ش)ش ده‌بێ به‌ (ژ) و هیدیکه‌. چونکه‌ که‌ڵوڕه‌کان خۆیان ده‌ڵێن: که‌ڵڕ نه‌ک که‌ڵوڕ یا که‌لهوڕ. وشه‌ی که‌ڵڕیش واته‌: ئه‌و که‌سه‌ی یان ئه‌و تیره‌یه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ گا و زه‌وی و جووت و کێڵان سه‌روکاری هه‌یه‌.

گۆران یه‌کێ له‌ ئایینه‌ کۆنه‌کانی کورده‌وارییه‌، که‌ زمان و گۆرانیی کوردییان هه‌تا ئێستا پاراستووه و له‌ ناو دڵی خاکی کوردستاندا ده‌ژین و کۆنترین تیره‌ی کوردن و ده‌بێ کورد شانازییان پێ بکا.‌ دیتنێكی دیكه‌ش هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێ: گات، یانێ سروود! سروودیش دیاره‌ به‌ هه‌ڵبه‌ستی بڕگه‌یی ده‌گوترێ نه‌ك په‌خشان! گاتاكانیش به‌ شیعری بیستبڕگه‌یی گوتراوه كه‌ ئه‌مڕۆ له‌ كوردستان شوێنه‌واری ماوه‌ته‌وه‌‌! هێرۆدۆت ده‌ڵێ: له‌ ئێرانی كۆندا موغه‌كان که‌ له‌ ماده‌کانن، له‌ كاتی نویژ و سپاسی یه‌زداندا، سازیان ‌ژه‌ندووه‌ و ئاوازیان ‌چڕیووه‌!

سروود له‌ سه‌رده‌می ماده‌کاندا:
له‌ سه‌رده‌می ماده‌وه‌ هه‌تا ده‌گاته‌ چاخی هه‌خامه‌نشییه‌کان، دوو ده‌سته‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردنی کاروباری کۆمه‌ڵدا ده‌سه‌ڵاتیان هه‌بووه‌، (بۆغه‌کان و موغه‌کان). بوغه‌کان به‌رپرسیی سه‌ربازیی بوونه‌ و موغه‌کان به‌رپرسی ئایینی. به‌ر له‌ دامه‌زرانی ده‌وڵه‌تیش، تیره‌كانی ماد ده‌سه‌ڵاتداره‌تی ده‌ره‌به‌گی و خانخانییان هه‌بووه‌ و هه‌ر ده‌سته‌ بۆ خۆی خاوه‌نی سیسته‌مێكی سه‌ربه‌خۆ بوونه‌ که‌ له‌ باره‌گاکانیاندا ژه‌نیار و ده‌نگخۆشیان راگرتووه‌! ‌مێژوونووسانی وه‌كوو گزه‌نفۆن، ئیسترابوون و ئاتنائوس، باسی مووزێكی سه‌ربازیی ئه‌م سه‌رده‌مه‌یان كردووه‌ و ده‌ڵێن: ماده‌کان و هه‌خامه‌نشییه‌کان له‌ مووزیک که‌ڵکیان وه‌رگرتووه‌، بۆ ئه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانیان هان بده‌ن بۆ شه‌ڕ! هه‌روه‌ها به‌شێکی دیکه‌ش هه‌بووه‌ که‌ له‌ كاتی راو و جه‌ژنه‌كانی دیكه‌ و مه‌راسمی پێشكه‌شیی و دیاریدان به‌ پله‌وپایه‌داره‌كان و پێشوازی له‌ باڵویزه‌كان و داوه‌ت و زه‌ماوه‌ن و بۆنه‌گه‌لی دیكه‌دا پێشکه‌ش کراوه‌!

هیرۆدۆت كه‌ خۆی به‌شێك له‌ شه‌ڕه‌كانی ئێران و یۆنانی دیوه‌، باسی خویندنی ئاوازگه‌لێك ده‌كا كه‌ له‌ كاتی مه‌راسمی گاوگه‌ردووندا گوتوونیانن! ئانتیووسی رۆژاوایی به‌ پشتبه‌ستن به‌ گوته‌ی (دینۆن)، له‌ (ئانگاریس)ی (به‌رزترین به‌یتبێژی) ماده‌وه‌ قسه‌ ده‌كا و پاشان له‌ کتێبی خونیاگه‌ریی له‌ ئێرانی گه‌وره‌دا که‌ خاتوو ماری بۆییس نووسیویه‌تی و له‌ کتێبخانه‌ی له‌نده‌ن هه‌یه‌، نووسراوه‌: (ئانگارێس) به‌یتبێژی سه‌رده‌می ماد و له‌ دیوخان، یان باره‌گای (ئه‌ژده‌هاك)دا بووه، کاتێکیش که‌ کۆره‌شی هه‌خامه‌نشی ویستوویه‌تی هێرش بکاته‌ سه‌ر ئه‌ژده‌هاک، ئانگارێس به‌ به‌یت هێرشی کۆره‌شی بۆ سه‌ر ئه‌و ئاشکرا کردووه‌‌.

له‌ (ئاناباز)دا که‌ داستانی گه‌ڕانه‌وه‌ی دوازده‌هه‌زار 12000 سوواره‌که‌ی یۆنانه‌ و وشه‌یه‌کی فه‌رانسه‌یییه‌ و‌ واتای (گه‌ڕانه‌وه‌) ده‌دا، هاتووه‌: (گه‌زه‌نفۆنی یۆنانیی كه‌ ساڵی (401)ی به‌ر له‌ زایین به‌ بانگهێشتنی كوورۆشی كوڕی داریۆش هاته‌ وڵاتی ماد و پارت، له‌ كاتی گه‌ڕانه‌وه‌ی دوازده‌هه‌زار 12000 سوواره‌كه‌یدا بۆ یۆنان، له‌ كوردستان (355 تا 430)، كه‌ تووشی شه‌ڕ ده‌بن، ده‌ڵێ: کاردۆخییه‌کان که‌ ده‌بێته‌ (كورده‌كان)، كاتێ‌ ویستیان هێرش بكه‌نه‌ سه‌رمان، جۆرێك سروودی پڕجۆش و خرۆشیان ده‌گوت كه‌ ریتم و میزانی نه‌بوو!) منیش له‌و باوه‌ڕه‌دام‌ ئه‌و ئاوازه‌ که‌ گه‌زه‌نفۆن باسی ده‌کا،‌ هه‌ر ئه‌م (لاوک)ه‌یه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ بۆمان ماوه‌ته‌وه‌!

گاتاکان چین؟
له‌ مووزیک یان سرووده‌به‌ناوبانگه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ (گاتا) بکه‌ین که‌ کۆنترین ئاوازی سه‌رده‌می ته‌نانه‌ت پێش ماده‌کانیش بووه‌. وشه‌ی گات،‌ چه‌ندین واتای‌ له‌ زمانی کوردیدا هه‌یه،‌ من ته‌نیا چه‌ند دانه‌ی ده‌نووسم:
1. گات، گاس، گاز،‌ به‌ كوردیی واته‌: بانگكردن، قاوكردن، چڕین، وه‌کوو شیلانم بۆ گاز که‌؛ 2. جێگای زۆر به‌رزی چیا، نووک، دوند، قه‌له‌پۆپه‌، لووتکه‌، ترۆپک؛ 3. قه‌ڵشتی شاخی به‌ردین؛ 4. چڕین به‌ هه‌وای خۆشی گۆرانی؛ 5. سروود یا هۆنراوه‌كانی زه‌ڕده‌شت؛ 6. ئه‌و گۆرانییه‌ ئایینیگه‌له‌ی كه‌ گۆسانه‌كان چڕیویانن؛ 7. ئه‌و هۆنراوه‌ بیستبڕگه‌ییانه‌ی كه‌ له‌ سه‌رده‌می زه‌ڕده‌شتدا وه‌كوو سروود خوێندراون و ئه‌مڕۆکه‌ شوێنه‌واریان له‌ هه‌موو کوردستان ماوه‌ته‌وه‌! گاتاكان، كۆنترین و پیرۆزترین به‌شه‌كانی ئاڤێستان كه‌ له‌ناو یه‌سنادا هه‌ڵگیراون، یان له‌ ناو یه‌سنادا ماونه‌ته‌وه‌؛ به‌ كۆی هه‌موو گاتاكانیان گوتووه‌ (گاسانیك) و به‌و گۆرانیبێژ یان به‌یتبێژانه‌ی كه‌ ئه‌م گاتاگه‌له‌یان چڕیوه‌، گوتراوه‌: (گۆسان) واته‌: به‌یتبێژ یان بێژه‌ری گاتاکان!

له‌ زمانی كوردیدا به‌و چیرۆك و داستانگه‌له‌ی كه‌ له‌ كۆندا سینه‌به‌سینه‌ ماونه‌ته‌وه‌ و زۆرتر داستانی حه‌ماسی و كۆمه‌ڵایه‌تین و به‌ ئاواز ده‌گوترێن، ده‌ڵێن: (به‌یت)، وشه‌ی به‌یت هیچ پێوه‌ندییه‌كی به‌سه‌ر (بێت)ی عه‌ره‌بییه‌وه‌ نییه‌ و له‌ ریشه‌ی (پۆیێت Poet)ی لاتینی كه‌ ده‌بێته‌ شاعیر كه‌وتۆته‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌یت ده‌بێ له‌ (Pad پاد)ی ئاوێستایی كه‌ مانای شیعر ده‌دا كه‌وتبێته‌وه‌، دووریش نییه‌، به‌یت له‌گه‌ڵ (به‌یات) كه‌ هه‌وایه‌كی مۆسیقایییه‌ و له‌ ئێراندا به‌ شوور نێوی ده‌هێنن، هه‌ر یه‌ك سه‌رچاوه‌ و ریشه‌یان هه‌بێ، له‌ زمانه‌كانی ئورووپاییشدا، (پۆیێت Poet)، كه‌ مانای شاعیر ده‌دا هه‌ر له‌و ریشه‌یه‌یه‌، به‌یت به‌شێوه‌ی هه‌ڵبه‌ست و په‌خشان ده‌هۆندرێته‌وه‌ و زۆرتر باسی دڵداریی و رووداوی مێژوویی و ئه‌و به‌سه‌رهاتانه‌ی ده‌كات كه‌ له‌ كوردستان روویان داوه‌، وه‌كوو داستانی شه‌ڕ و چیرۆكی دڵداری و كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌یتبێژ هه‌م ده‌نگخۆشه‌ هه‌میش شاعیر، به‌یت له‌ رووی كۆمه‌ڵناسی و جوغرافیا و مێژووه‌وه‌، گرنگه‌، حه‌یران و لاوك و حه‌یرانۆك، سه‌ر به‌ به‌یتن، یان ده‌توانین بڵێین كه‌: به‌یت به‌ حه‌یران و لاوك و حه‌یرانۆك ده‌گوترێ، به‌یت جۆری جیاوازی هه‌یه‌، هه‌روه‌ك له‌ ناوه‌ڕۆكدا ته‌واو كوردییه‌، له‌ قاڵبیشدا وه‌هایه‌.

هه‌وا یان مێلۆدییه‌كی دیكه‌شمان له‌ كوردیدا هه‌یه‌ كه‌ پێی ده‌گوترێ: هۆره‌ و‌، ئه‌م هه‌وایه‌ش هه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می زه‌ڕده‌شت و وێده‌چێ هه‌ر سه‌ر به‌و پێنج (ده‌مه‌ن) یا (فه‌رز)ه‌ عیباده‌ته‌ی بێ كه‌ زه‌ڕده‌شت دایناوه‌ و ئه‌م هه‌وایه‌ش له‌ مێژوودا به‌ (له‌حنی ئه‌ورامه‌ن) نێوی هاتووه و له‌ کارنامه‌ی ئه‌رده‌شێری پاپه‌کانی به‌ ریشه‌ کورددا ناوی هاتووه و ئه‌مڕۆ له‌ کورده‌واریدا پێیده‌گوترێ هۆره‌، كه‌ بۆ چاکه‌بێژیی ئه‌هوورامه‌زدا گوتراوه‌ و له‌ واژه‌ی (ئه‌هوورا) وه‌رگیراوه‌ و، هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ له‌ كۆندا گوتراوه‌، ئه‌مڕۆش له‌ ناو ده‌روێشانی ئایینی ئیسلام و به‌تایبه‌ت په‌یڕه‌وانی ئایینی یارساندا ده‌گوترێته‌وه و زۆرتر به‌ زاراوه‌ی که‌ڵوڕیی ده‌گوترێت‌.

مۆسیقای سه‌رده‌می ساسانییه‌کان: خه‌سره‌وی دووهه‌م یان ( خه‌سره‌و په‌رویز )، که‌ له‌ خانه‌دانی ساسانی کوڕی پاپه‌ک بووه‌، (سه‌ده‌ی شه‌شه‌م و حه‌وته‌می زایینی)، له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتداری خۆیدا زۆرتر له‌ پاشاكانی به‌رله‌ خۆی بایه‌خی به‌ مووزیك داوه‌! نێوبراو سازبه‌نده‌كانی له‌گه‌ڵ شاره‌داره‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، له‌ مه‌راسمێكی كه‌شتیسواریدا به‌سه‌ر دیجله‌وه‌ پێكه‌وه‌ سوار كردووه‌ که‌ نه‌خشی ئه‌وانه‌ به‌سه‌ر زیواره‌ی نیوه‌كاره‌ی (تاقوه‌سان)ه‌وه‌ دیاره و ماوه‌ته‌وه‌‌! له‌ نه‌خشی نێوبراودا خانه‌دانی سه‌ڵته‌نه‌تی له‌ پاودان (حاڵه‌ت)ی راوی كه‌ڵه‌كێویدا ده‌بێنرێن و چنگژه‌نانێكیش له‌ ناو به‌له‌مه‌كاندا ده‌بێنرێن، له‌ به‌له‌مێكی دیكه‌شدا گۆرانیبێژگه‌لێک هه‌ن كه‌ به‌چه‌پڵه‌ له‌گه‌ڵ سازبه‌نده‌كان كێشی مووزیكه‌كه‌ راده‌گرن! به‌سه‌ر زێواره‌ی به‌رانبه‌ره‌وه‌ شانۆیه‌كی گه‌وره‌ به‌سه‌ر به‌رده‌كه‌وه‌ هه‌ڵكنراوه‌ كه‌ سازبه‌نده‌كان نیشان ده‌دا و گۆرانیبێژانی ژنیش هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌وان بۆ راگرتنی كێشی مووزیكه‌كه‌ چه‌پڵه‌ لێده‌ده‌ن و له‌پشت سه‌ری ئه‌وانه‌وه‌ ریزێك له‌ شه‌ش ژه‌نیار یان چوار ژه‌نیاری جۆری زوڕنا و ده‌ف و ئۆرگۆن ده‌بێنرێن! له‌ به‌رده‌م پاشا كه‌ به‌ چه‌تری پاشایییه‌وه‌ دیاره‌، سێ شه‌یپوورژه‌ن ده‌بێنرێن و دوو ده‌هۆڵكوت و یه‌ك ته‌پڵلیده‌ر؛ له‌ نێوانیشیاندا سێكه‌س ده‌بێنرێن كه‌ له‌وانه‌یه‌ گۆرانیبێژ بن! ئه‌مانه‌ نیشانده‌ری بڕۆ (ره‌واج)ی مووزیكن له‌ ده‌رباره‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا! سازبه‌نده‌كانی سه‌رده‌می خه‌سره‌وپه‌رویز بریتین له‌: (باربه‌د، نه‌كیسا، سه‌ركه‌ش، بامشاز، رامتین، سه‌ركه‌ب و ئازاده)،‌ كه‌ ئازاده‌یان ته‌رخانی خه‌سره‌و په‌رویز و چنگژه‌نی تایبه‌تی ئه‌و بووه‌! به‌نێوبانگترینی ئه‌م شوێنه‌وارانه‌، (نه‌خش)ه‌كانی تاقوه‌ستانی كرماشان و ده‌فره‌ زێڕ و زیوه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ن!

پێوه‌ندی به‌یت له‌گه‌ڵ سروود؟
ئه‌و گۆرانیبێژ و ژه‌نیارانه‌ی که‌ سروودیان چڕیوه‌، به‌ شێوه‌ی مووزیکه‌که‌یان گوتراوه‌: مۆسیقای نائایینی! گۆرانیبێژان و سازبه‌ندان زۆرتر له‌ ده‌زگای ده‌سه‌ڵاتداره‌ كه‌وناراكانی ئێران واته‌ ماده‌كان و هه‌خامه‌نشییه‌كان و دواتریش ساسانییه‌کاندا ژیاون‌! مێژوونووسانی یۆنانی باسی به‌كاربردنی جۆره‌گه‌لجۆر ده‌هۆڵ و شه‌یپووریان له‌ كاتی هێرشه‌كانی شه‌ڕی ئێرانییه‌كاندا كردووه بۆ سه‌ر ئه‌وان به‌تایبه‌ت کاردۆخییه‌کان که‌ له‌ (ئاناباز) گه‌ڕانه‌وه‌دا باسی ده‌کا‌! له‌ كاسه‌یه‌كدا كه‌ هی سه‌ده‌ی چواره‌می مانگی زایینییه‌، جه‌نگاوه‌رانی ئێرانیی و یۆنانیی له‌ پاودان (حاڵه‌تی)ی لێدانی شه‌یپووری خۆحه‌ن و كه‌ڕه‌نا ده‌بێنرێن! له‌ راستیدا‌ نێوه‌كانی (شه‌یپوور و كۆس و به‌ربه‌ت و ته‌مبوور)، له‌ ریشه‌ی زمانی مادیی ئاوێستایییه‌ و، یۆنانییه‌كان ئه‌م نێوگه‌له‌یان له‌ ئێرانییه‌كان وه‌رگرتووه‌ و ئه‌و سازانه‌یان به‌كار بردووه‌! بۆ نموونه‌ یۆنانییه‌کان ناوی سازی (بزۆک یا بزۆق)یان، له‌ (ته‌مووره)‌ وه‌رگرتووه که‌ ئه‌ویش ناوی کۆنی کوردییه‌ و، ته‌مووره‌ بۆ کاتی موور و شیوه‌ن به‌کار ده‌برێ. ناوی ته‌مووره‌، له‌ بنه‌ڕتدا (ته‌لمووره)‌ بووه‌ که‌ له‌ دوو وشه‌ی (ته‌ل و موور) پێکهاتووه‌.

له‌ سه‌رده‌می ساسانییه‌كاندا نه‌كیسا جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ به‌یتبێژ، یان (هۆنیاواچ)ێكی زه‌به‌رده‌ست بووه‌، باشترین هۆره‌چڕی ئه‌و ده‌رباره‌ بووه‌، له‌و سه‌رده‌مه‌دا! ئه‌مانه‌ هه‌موو به‌ڵگه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی که‌ کورد هه‌ر له‌ کۆنه‌وه‌ گۆرانیی حه‌ماسی هه‌بووه‌ و لاوک و هۆره‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ش سه‌ره‌ڕای زاڵبوونی ئایینی ئیسلام هه‌تا ئێستاش هه‌ر شێوه‌ و شێوازی شۆڕشگێڕانه‌ی خۆی هه‌ر له‌ ده‌ست نه‌داوه‌ و به‌ جۆرێک سروود یان هه‌ر به‌ سروود دێنه‌ ئه‌ژمار، چونکه‌ حاڵه‌تی هاوار و تێکۆشان و به‌ربه‌ره‌کانێ و ململانێ و ناڕه‌زایه‌تی تێدا هه‌بووه‌ و هه‌یه‌. خاتوو ماری بۆیس ده‌ڵێ: بۆ ده‌ورانی ساسانی، جیا له‌ درێژه‌پێدانی سوننه‌تی گۆسانه‌كان له‌ باكوور، له‌ دره‌وشانه‌وه‌ی خونیاگه‌ری له‌ (ئێرانی گه‌وره!!‌)دا شایه‌ت و به‌ڵگه‌ی زۆر به‌ده‌سته‌وه‌یه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ خاتوو ماری بۆیس ده‌ڵێ: سوننه‌تی گۆسانگه‌ری ته‌نیا له‌ باكوور بووه‌، نیشانه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌‌ كه‌ كورد خاوه‌نی ئه‌م هونه‌ره‌ بووه‌! بۆ سه‌لماندنی بانگاشه‌که‌شمان، چه‌ند جۆر له‌ جۆره‌كانی به‌یت، که‌ به‌ لاوک و هۆره‌ ده‌گوترێن، به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌ ناونووس ده‌که‌ین: به‌یتی وه‌یس و رامین، به‌یتی مه‌موزین، به‌یتی قه‌ڵای دمدم، به‌یتی پاشاکۆره‌ی رواندز، به‌یتی عه‌زیزوته‌کش، به‌یتی پاوه‌مووریی ناوچه‌ی ئیلام، به‌یتی ئه‌ژده‌هاک، به‌یتی شه‌ودێز‌، به‌یتی زرێنسه‌ر، به‌یتی خوله‌پیزه‌ و هیدیکه‌، که‌ پێشینه‌ی هه‌ندێکیان زۆر کۆنن! هه‌ندێک‌ له‌و داستانانه‌ی كه‌ له‌ كۆندا گوتراون، له‌ وێنه‌ی وه‌یس و رامین و شانامه‌ی کوردیی‌ و خوسره‌و و شیرینی خانای قوبادی و هیدیكه‌ له‌ كوردستانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ و ته‌نانه‌ت ده‌روجیرانانیش به‌ بویژه‌كانی گوتراوه‌: گۆسان، واته‌ به‌یتبێژ! جۆری گرنگیی هۆره‌ له‌ كۆندا بۆ كاتی شه‌ڕ له‌گه‌ڵ دوژمندا گوتراوه‌!

یا له‌ به‌یتی رواندزدا، حاجی مسته‌فای ده‌نگخۆشی ناوچه‌ی هه‌ولێر ده‌ڵێ:
کوڕینه‌ به‌رێ خۆ بده‌ن حوکمڕانیێ پاشایێ گه‌وره‌ له‌ شارێ رواندزێ
تاکوو چاک بزانن له‌ حه‌می زه‌مانان له‌ حه‌می جێیان
هه‌رچی داره‌کی کرمی له‌ خۆ نه‌بێ قه‌ت و قه‌ت ناڕزێ!
ئه‌مانه‌ هه‌موو نموونه‌ بوو بۆ ئه‌وه‌ی که‌ بیسه‌لمێنین کورد هه‌ر له‌ کۆنه‌وه‌ خاوه‌نی سروود بووه‌ و سروود له‌ ژیان و خه‌بات و تێکۆشانی خه‌ڵکی کورد و کۆمه‌ڵگاکه‌یدا نه‌خشێکی زۆری هه‌بووه‌ و له‌گه‌ل ژیان و ژیاری ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌، په‌نجه‌ی هه‌ڵپێکاوه‌.
سروود وه‌کوو مارش، له‌ کوێوه‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌؟
یه‌که‌م سروود، له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌ فه‌رانسه‌وه‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌ و، پێی ده‌گوترێ مارش، به‌ڵام بۆ به‌رانبه‌ر به‌ وشه‌ی مارش، له‌ ئێران و له‌لای ئێمه‌، وشه‌ی سروودیان له‌ جێگه‌ داناوه‌. مارش وه‌کوو سروود، که‌ وشه‌یه‌کی فه‌رانسه‌ییه‌ له‌ کوێوه‌ هاتووه‌؟ له‌ شۆڕشی فه‌رانسه‌دا‌ ئه‌فسه‌رێکی فه‌رانسه‌یی به‌ نێوی (مارشیلز)، بۆ هاندانی سه‌ربازانی فه‌رانسه‌یی، که‌ نۆته‌شی نه‌زانیوه، ئاوازێکی داناوه‌‌ و هه‌موو به‌یانییه‌ک ئه‌م ئاوازه‌ وه‌کوو مارش گوتراوه‌ته‌وه‌. دواتر کورتکراوه‌ی ناوی (مارشیلز)، واته‌ (مارش)یان له‌ سه‌ر ئه‌م ئاوازه‌ داناوه‌ و ئه‌م وشه‌یه‌ش له‌ شه‌ڕه‌کانی دووه‌می جیهاندا که‌وته‌ ‌سه‌ر زاران و له‌ هه‌موو دنیا بوو به‌ باو. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ یه‌که‌م سروود یا مارش، بڕاوه‌ به‌ باڵای ئه‌و وڵاته‌و‌، ئیتر‌ بۆ مه‌شق و راهێنانی سه‌ربازیی به‌کاریان بردووه‌ و له‌ رێگای تورکییه‌وه‌ به‌ره‌ و لای ئێمه‌، واته‌ ئێراق و کوردستانی باشوور‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌. (سروود) که‌ به‌رانبه‌ر به‌ مارشی فه‌رانسه‌یی دانراوه‌،‌ وشه‌یه‌کی کۆنی ئاوێستاییه‌، گه‌ له‌ (سان و رێژه)‌دا بۆ مه‌شق و را‌هێنانی سه‌ربازیی به‌کار ده‌برێ، به‌ڵام سروود له‌ کۆندا له‌ په‌رستگاکان و ئاورگه‌کانی مۆغه‌کانی زه‌ڕده‌شتیی، له‌ کاتی ستایش و ئاهه‌نگی ئایینیدا به‌کار براوه‌‌.

من زۆر ئاگادار نیم، به‌ڵام یه‌که‌م سروودی کوردیی له‌ کوردستان له‌ سه‌رده‌می کۆماری کوردستان له‌ مه‌هاباد، به‌ نیوی سروودی نیشتمان، به‌ ده‌نگی سه‌ید عه‌بدوڵڵای نه‌هری گوتراوه‌. له‌ کوردستانی باشووریش، زێوه‌ری شاعیر چونکه‌ خۆی له‌ ستانبوول ژیاوه‌، له‌ سروودی تورکی ئیلهامی وه‌رگرتووه‌ و هاتۆته‌وه‌ کوردستان هۆنراوه‌ی داناوه‌ و له‌ قوتابخانه‌دا به‌ منداڵانی کوردی گوتۆته‌وه.‌ هه‌روه‌ها پیره‌مێرد شاعیری نه‌ته‌وه‌یی کورد، ئه‌ویش که‌ ستانبوولی دیوه‌، بێ کاریگه‌ریی نه‌بووه‌ له‌م بواره‌دا. مامۆستا خالید سه‌رکاریش کتێبێکی له‌ سه‌ر سرووده‌ کوردییه‌کان نووسیوه‌ که‌ بڵاو بۆته‌وه‌ و له‌ مه‌دره‌سه‌کاندا وه‌کوو وانه‌ ده‌گوترێته‌وه‌.

سروودبێژه‌ ناسراوه‌کانی کورد کێن؟
ئه‌وانه‌ی که‌ تا ئێستا که‌م تا زۆر، سروود و گۆرانیی شۆڕشگێڕانه‌یان گوتووه‌ و به‌ تۆمارکراوی ماوه‌ته‌وه‌، بریتین له:‌
تاهیر تۆفیق، ساڵه‌ح دیلان، ره‌فیق چالاک، خالید دلێر، ئه‌نوه‌ر قه‌ره‌داخی، عه‌لی مه‌ردان، حسه‌ین عه‌لی، ئیبراهیم خه‌یات، عوسمان عه‌لی، جه‌لال عه‌زیز، ناسر ره‌ز‌ازی، نه‌جمه‌دین غوڵامی، حه‌مه‌ جه‌زا، ئیسماییل ئا‌یگۆن ناسراو به‌ (شووان په‌روه‌ر)، غوڵامعه‌لی ئاته‌شی ناسراو به‌ (کاڵێ)، ره‌شید فه‌یزنژاد، حه‌سه‌ن زیره‌ک، فوئاد ئه‌حمه‌د، لالۆ ره‌نجه،‌ سه‌لاح مه‌جید، جه‌مال موفتی، که‌ریم بلووری، تاهیر خه‌لیلی، شووان کابان، ئازاد خانه‌قینی.

ناسری ره‌زازی دووکان 12/5/2006




          Design by Chia
Biyografi Film