Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/functions.inc.php on line 489 Razzazi
Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/show.news.php on line 140 Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/functions.inc.php on line 548 Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/functions.inc.php on line 549 Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/functions.inc.php on line 563 Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /customers/a/1/3/razzazi.se/httpd.www/inc/functions.inc.php on line 489

گوتوبێژێک له‌ سه‌ر سۆلان (بنه‌چه)ی‌ کورد!

گوتوبێژێک له‌ سه‌ر سۆلان (بنه‌چه)ی‌ کورد!
ئه‌م گوتووبێژه‌، وه‌ڵامی هه‌ندێ پرسیاره‌، که‌ کاک عارف باوه‌جانیی، ساڵێ 2000 بۆی ناردم و وه‌ڵامم داونه‌ته‌وه‌.


پرسیاره‌كان:

1. ئایا نێوی كورد و كوردستان له‌ چییه‌وه‌ هاتووه‌، یا له‌چیساڵێکه‌وه‌ هاتووه‌، مێژووی كوردبوون ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چی ساڵانێك، واته‌ له‌ساڵی چه‌نده‌وه‌ كورد له‌سه‌رزه‌وی په‌یدابووه‌؟

(ماد یان ماده‌كان)

نێوی كه‌ونارای ره‌ته‌وه‌ی كورده‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ی حه‌وته‌مه‌وه‌ تا كۆتایی سه‌ده‌ی هه‌شته‌می به‌ر له‌ زایین،‌ ده‌وڵه‌تی مادیان پێكهێناوه‌ و یه‌كه‌مین پاشایان نێوی دیاكۆ بووه‌ و دواهه‌مین پاشای ئه‌م ئیپه‌راتۆرییه‌ش ئه‌ژده‌هاك، که‌ عه‌ره‌ب به‌ زوحاك و فارسیش به‌ ئازیدهاك نێوی دێنن؛ ماده‌كان له‌گه‌ڵ مانایییه‌كان كه‌ له‌ باشووری زه‌ریای ورمێدا ژیاون خزم بوونه‌؛ ماده‌كان دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئاشوورییه‌كانیان له‌ناو برد، واته‌ ساڵی 618 ی به‌ر له‌ زایین، تیره‌كانی: ئیلام، پارس، هیركان، ته‌به‌ری و باكته‌ریان هێناوه‌ته‌ ژێر فه‌رمانی خۆیان؛ بنه‌مای سۆلانی ماده‌كان، بریتین له‌:
گۆتییه‌كان، لۆلۆییه‌كان، كاسییه‌كان، میتانییه‌كان، سۆبارییه‌كان، نه‌یرییه‌كان، مانایی یه‌كان، كوردۆكه‌كان و ئۆرارتۆییه‌كان كه‌ له‌ به‌رده‌نووسه‌كانی:
سۆمه‌ری، ئه‌كه‌دی، بابلی و ئاسووریدا زۆرجار نێویان هاتووه‌؛ پایته‌ختی ماده‌كان. شاری هه‌مه‌دانی ئێستا بووه‌، به‌ڵام به‌ پێی نووسینه‌كانی هێرۆدۆت، ساڵی 550 ی به‌رله‌ زایین به‌ ده‌ستی كوورشی هه‌خامه‌نشی له‌ ده‌سه‌ڵات كه‌وتوون؛ له‌ ژیار و شارستانییه‌تی ماده‌كان شتێك له‌ ده‌سڕه‌سدا نییه،‌ به‌ڵام پارسه‌كان له‌ دابوكردار و ته‌نانه‌ت جلوبه‌رگی ماده‌كان كه‌ڵكیان وه‌رگرتووه‌؛ هیچ به‌رده‌نووسیكیش نیشانده‌ری هێڵ و نووسینی ماده‌كان نییه‌، به‌ڵام له‌ به‌رده‌نووسه‌كانی ئاشوور و له‌ به‌رده‌نووسه‌كانی هه‌خامه‌نشیدا ده‌توانین شوێنی ژیاری ماده‌كان هه‌ڵكه‌ین؛ چه‌ند میناك له‌ شوێنه‌واری ماده‌كان ماون كه‌ بنه‌ڕه‌تی ژیاری ماده‌كان نیشان ده‌دا و ئه‌م شوێنه‌وارانه‌ بریتین له‌: 1. په‌یكه‌ری شێرێكی به‌ردین له‌ هه‌مه‌دان، 2. دیمه‌نی كه‌نده‌كاری كراوی پیاوێك به‌ جلوبه‌رگی مادییه‌وه‌ له‌ گۆڕیچه‌یێك له‌لای سه‌رپێڵ زه‌هاو، كه‌ ئێستا به‌ (دووكانی داوود) به‌نێوبانگه‌، 3. دیمه‌نی فرووهه‌ر به‌ سه‌ر به‌ردێكه‌وه‌ له‌لای شاری سه‌حه‌نه‌، 4. گۆڕیچه‌ یان سه‌راویلكه‌یه‌ك له‌ دێرانی لورستان كه‌ به‌ (تاقی فه‌رهاد) به‌نێوبانگه‌، 5. په‌یكه‌ری كه‌نده‌كاریكراوی پیاوێك له‌ پاودانی په‌رستندا له‌ گۆڕیچه‌یێكی بچووك له‌ گوندی (نه‌وئێسحاقوه‌ند)ی نزیك كرماشان، 6. دیمه‌نی پاشا و رۆحانییێك كه‌ هه‌ر دوو لایان مه‌شخه‌ڵی ئاگره‌ له‌ (قزقاپان) له‌ چه‌می ره‌زان له‌ نزیک شارۆکه‌ی دووکان، له‌ناو خاكی كوردستان، له‌ ئه‌ستێودانێکی به‌ردیندا. 7. شاری هه‌مه‌دان به‌ حه‌وت قه‌ڵای ره‌نگاوره‌نگه‌وه‌ و كۆشكێك كه‌ نیشانده‌ری ژیاری بریسكه‌داری ماده‌كانه، 8. په‌یکه‌ری پاشایه‌کی سه‌رده‌می ماده‌کان له‌ پشت ئه‌شکه‌وتی جاسه‌نه‌ له‌ داوێنی چیای سارا له‌ لای دووکان له‌ ناوچه‌ی سلێمانی، 9. په‌یکه‌ری چه‌ند پاشای کۆن له‌ ناوچه‌ی دهۆک‌ و هیدیکه‌!

پۆلی بیووس، له‌مه‌ڕ كۆشكی هه‌مه‌دان نووسیویه‌تی: كۆڵه‌كه‌كانی ئه‌م كۆشكه‌ به‌ داری سه‌وڵ و سه‌در درووست كراوه‌ و رووی ئه‌م دارانه‌یان به‌ ته‌ته‌ڵه‌ی زێڕ و زێو داپۆشیوه‌ و ته‌خته‌ی داپۆشینی كۆشكه‌كه‌ش زێوی زه‌نگه‌!؛ ئۆلی ماده‌كان به‌ پێی ئه‌و په‌یكه‌ره‌ی كه‌ له‌ قزقاپانه‌، ده‌رده‌كه‌وێ ئاگرپه‌رس بوونه‌ و زمانیشیان له‌ فارسییه‌وه‌ دوور نییه‌؛ وشه‌ی ماد دواتر له‌ سه‌رده‌می ساسانییه‌كاندا بووه‌ به‌ (مای) و پاشان عه‌ره‌ب كردوویه‌ت به‌ (ماه)، بۆ میناك به‌ دینه‌وه‌ریان گوتووه‌: ماه به‌سره‌ و به‌ نه‌هاوه‌ندیش: ماه كووفه‌!

به‌ڵام گرنتر له‌مانه‌ شوێنه‌واره‌كانی كوردستانن كه هی سه‌رده‌می مادن و مێژوونووسه شۆڤینیسته‌كانی ئێرانیی و به‌كرێگیراوانی ئێران، باسیان نه‌كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ كورد له‌و مێژووه‌ داببڕن، بۆ نموونه‌: ته‌پۆڵكه‌كانی بۆكان و ده‌وروبه‌ری، قه‌ڵای گوندی ئاخجه‌یوان له‌ ناوچه‌ی بۆكان، شوێنه‌واره‌ به‌ردینه‌كانی قه‌ڵایجی و سماقان و بیبیكه‌ند، گۆڕی فه‌روه‌رتیشی شای ماد له‌ فه‌قره‌قای لای مه‌هاباد، یان ئه‌و ئاورگه‌گه‌له‌ی كه‌ ژماره‌یان ده‌گاته‌ 20 ئاورگه‌ و له‌ كوردستانن.

ماده‌كان به‌ شكاندنی ده‌وڵه‌تی ئاشوور ده‌سه‌ڵاتیان گرته‌ ده‌ست تا ساڵی 713 ی به‌ر له‌ زایین، 24 كه‌سیان فه‌رمانڕه‌واییان كردووه‌ و هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌، مێژووی ماده‌كان له‌و كاته‌وه‌ هه‌تا ئێستا 2703 ساڵ دێته‌ ئه‌ژمار؛ ماده‌كان نێوی كۆنی كورده‌كانه‌ و له‌ ته‌ورات و قامووسدا له‌مه‌ڕ ماد و ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان تێروته‌سه‌ل باس كراوه‌ و سنووری و‌ڵاته‌كه‌یان دیاری كراوه‌. وشه‌ی ماد له‌ ناو هاوسێكانی ده‌وروبه‌ری كوردستاندا به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌ هاتووه‌: به‌ زمانی ئاشووریی: مادای و ماتای و ئامادای؛ به‌ زمانی ئێلامیی: ماتاپه‌؛ به‌ زمانی عێبریی: مادای؛ به‌ زمانی ئه‌رمه‌نیی: مار، مارد؛ به‌ زمانی یۆنانیی: مه‌دی و به‌ زمانی پارته‌كانیش مات.
ماده‌كان له‌ چه‌ند تیره‌ پێكهاتوون: لۆلۆیییه‌كان؛ گۆتییه‌كان؛ هۆرییه‌كان؛ ئۆرارتۆیییه‌كان؛ كاسییه‌كان؛ سه‌كایییه‌كان؛ مانایییه‌كان و ئێسكیته‌كان كه‌ به‌هێزترینیان مانایییه‌كان و لۆلۆیییه‌كان بوونه‌. واته‌ لۆلۆیییه‌كان له‌ ئیلام و مانایییه‌كان له‌ ده‌وروبه‌ری بۆكان.

كیاكسار سێهه‌مین پاشای ماده‌كان، بۆ پێكهێنانی یه‌كیه‌تی میدیا و بابول، كچه‌كه‌ی كرد به‌ بووكی ئه‌بوو پیلسه‌ر (ئه‌بوو كه‌د نه‌سر) و ئه‌ژده‌هاک (ئاستیاگ)یش ماندانای كچی كرد به‌ بووكی كه‌مبووجیه‌ی یه‌كه‌م بابی كوورشی هه‌خامه‌نشی. ئه‌ژده‌هاك (ئاستیاگ)، له‌ سیاسه‌تدا گوێڕایه‌ڵی موغه‌كان بوو. ئایینی موغه‌كان له‌و سه‌رده‌مه‌دا هێشتا جیاوازییه‌كی زۆری له‌گه‌ڵ ئایینه‌ سه‌ره‌تایییه‌كانی زه‌ڕده‌شتدا نه‌بوو. به‌ڵام له‌ ساڵی 550 ی به‌ر له‌ زایین، له‌به‌ر خه‌یانه‌تی هارپاكه‌، كه‌ یه‌كێ له‌ گه‌وره‌پیاوانی ماد و فه‌رمانده‌ری له‌شكری ئه‌ژده‌هاك بوو، دژی ئه‌ژده‌هاك راپه‌ڕی و كارێكی كرد كه‌ (هێركانه‌كان و پارته‌كان) له‌ناو ریزی سپای میدیادا هه‌ڵاتن و ئه‌ژده‌هاك شكا و هه‌خامه‌نشییه‌كان سه‌ركه‌وتن.

كوورش ئه‌ژده‌هاكی له‌ ده‌شتێك له‌ لای هه‌مه‌دان له‌به‌ر هه‌تاو دانا، هه‌تا له‌ برسا مرد. كوورش دوای ئه‌وه‌ش سپیتامه‌ی زاوای ئه‌ژدهاك واته‌ مێردی ئامیتیدای خوشكی ماندانای، كه‌ بۆ جێگری یاسایی ئه‌ژده‌هاك هه‌ڵبژێردرابوو كوشت، بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ پاشماوه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ماده‌كان نه‌هێڵێ.

كوورشی هه‌خامه‌نشی كچه‌زای ئه‌ژده‌هاك بوو، دایكی كورش كه‌ نێوی ماندانا بوو، كچی ئه‌ژده‌هاك بوو. دوای شكستی ماده‌كان به‌ ده‌ستی هه‌خامه‌نشییه‌كانی خاڵوانییان، یه‌كێ له‌ موغه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی ماد به‌ نێوی گئۆماته‌ دژ به‌ ده‌سه‌ڵاتی هه‌خامه‌نشییه‌كان راپه‌ڕی، به‌ڵام سه‌رنه‌كه‌وت و كوژرا و هه‌تا سه‌رده‌می هه‌ستانی عه‌شایه‌ره‌ كورده‌ یارسانه‌كانی شیراز و هه‌وڵه‌كانی مانی و مه‌زده‌ك و ئه‌بوو موسلێمی خوراسانیی، خه‌باتی ماده‌كان له‌ دوو توێی ئاییندا هه‌ر به‌رده‌وام بوو، به‌ڵام بێبه‌هره‌ مایه‌وه‌ و كوردیش تووشی ئه‌م رۆژه‌ ره‌شه‌ هات كه‌ تیێدا ده‌ژی.

پێكهاتنی ده‌وڵه‌تی ماد له‌م باره‌وه‌ جێگای بایه‌خه‌ كه‌ بۆ یه‌كه‌مجار له‌ مێژووی ئێراندا، ده‌وڵه‌تێكی گه‌وره‌ له‌ناو ره‌ته‌وه‌ی كورده‌وه‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌ و باڵاده‌ستی ده‌وڵه‌تی ئاشووری كۆتایی پێهێنا و بوو به‌ هۆ كه‌ ده‌وڵه‌تی هه‌خامه‌نشی دابمه‌رزێ، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ شۆڤینیسته‌كانی فارس ئه‌م شانازییه‌یان به‌نێوی خۆیان و ره‌ته‌وه‌ی ئاریایی پاوان كردووه‌ و به‌ دامه‌رزانی ده‌وڵه‌تی هه‌خامه‌نشییه‌وه‌ی ده‌به‌سنه‌وه‌ و ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ به‌ درێژه‌ده‌ر و ته‌واوكه‌ری ده‌وڵه‌ی ماد ده‌زانن، له‌ كاتێكدا وه‌ها نییه‌ و مێژوو گه‌واهه‌ كه‌ دوای دامه‌رزانی ده‌وڵه‌تی هه‌خامه‌نشی گشت ئه‌و شوێنه‌وارانه‌یان كه‌ پێوه‌ندی به‌ ده‌وڵه‌تی ماده‌وه‌ هه‌بوو له‌ناو برد، بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ شوێنه‌وارێك له‌و سه‌رده‌مه‌ و له‌و ژیاره‌ ئینسانییه‌ نه‌مێنێ و به‌ستیانه‌وه‌ به‌ خۆیانه‌وه‌ و هه‌روه‌هاش بوو، به‌ڵام ئێستا وا نییه‌ و مێژووی ئێران و ده‌وڵه‌تگه‌لی له‌ گوێن ئێران ده‌بێ له‌سه‌ره‌وه‌ بنووسرێنه‌وه‌ چونكه‌ هه‌مووی ئه‌مانه‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای درۆ و ده‌له‌سه‌ و پاماڵكردنی مافی كولتووری و نه‌ته‌وایه‌تی كورد و گه‌لانی دیکه‌ی بنده‌ستی ئێران نووسراوه‌ته‌وه‌!

شوێنه‌مێنگه‌ی ده‌وڵه‌تی ماد، كه‌ ئه‌بوو رێحانی بیروونی له‌ كتێبه‌كه‌ی خۆیدا (ئه‌لجه‌ماهیر) نووسیویه‌تی، بریتییه‌ له‌: زه‌وینی جه‌به‌ل و ماهین!! زه‌وینی جه‌به‌ل واته‌ كێوه‌كانی زاگرۆس و ماهینیش واته‌: ناوچه‌ی كه‌ڵوڕنشین تا ده‌گاته‌ نه‌هاوه‌ند و لوڕستان، بۆچی؟، چونكه‌ له‌ سه‌رده‌می ساسانییه‌كان به‌ ماد گوتوویانه‌ مای و عه‌ره‌بیش گوتوویه‌تی: ماه، پاشان ماهه‌كه‌شیان كردووه‌ به‌ مه‌دینه‌ و به‌ دوو شار گوتوویانه‌: ماهان! كه‌ عه‌ره‌ب وشه‌ی مه‌دینه‌ی له‌ چاوگی ئه‌م وشه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌! نێوی مه‌هابادیش كه‌ ره‌زای شای پاله‌وی دایسه‌پان به‌ سه‌ر ئه‌و شاره‌دا، له‌ بنه‌ڕه‌تدا ماه بووه‌ و له‌ چیرۆكی وه‌یس و رامیندا هاتووه‌ و هیچ فڕی به‌ سه‌ر فارسییه‌وه‌ نییه‌ و ئه‌و چیرۆكه‌ش به‌ كه‌ڵوڕیی یان پاله‌وی كۆن نووسراوه‌ته‌وه‌. ده‌شتی مایده‌شت، له‌ كرماشان، به‌ڵگه‌یه‌كی گرنگ و بته‌وه‌ بۆ سه‌لماندنی ئه‌م پرسگرێكه‌!

جوغرافیزانانی كۆنیش، و‌ڵاتی مادیان به‌ دوو به‌ش دابه‌شیوه‌: مادی گه‌وره‌ كه‌ داگری هه‌مه‌دان و ره‌ی و ئه‌سفه‌هان بووه‌ و مادی بچووكیش داگری ئازه‌رباییجان و كوردستان، به‌ڵام له‌ راستیدا مادی گه‌وره‌ كوردستان بووه‌ و مادی بچووكیش ئازه‌رباییجان. ئێستاش دوو گوند به‌ نێوی ماداوا هه‌ن كه‌ یه‌كێكیان له‌ ناوچه‌ی هه‌مه‌دانه‌ له‌لای ره‌زه‌ن و ئه‌وی دیشیان له‌ ناوچه‌ی زنجانه‌ كه‌ هه‌ردووكیان كوردنشین بوونه‌، جا نازانم ئێستا ماون یان نه‌؟!

(مانا) یان (مانایییه‌كان)

مانا: 1. گوزاره‌، نیاز له‌ قسه‌ یان نووسراو؛ 2. واتا؛ 3. وێكچوو، وێنوێن؛ 4. له‌ زه‌ند و پازه‌ندی ئاوێستادا به‌ واتای په‌روه‌دگار و ئیزه‌د هاتووه‌؛ 5. تیره‌یه‌كی كۆنی كورد بوونه‌ كه‌ له‌ خواره‌وه‌ی ده‌ریای ورمێ ژیاون و پاشان كه‌ به‌ ده‌سه‌ڵات گه‌ییشتن، پاته‌خته‌كه‌یان برده‌ شاری زیویه‌ یا (ئیزیرتوو) له‌ 50 كیلۆمیتری شاری سه‌قز.

كۆنترین ده‌وڵه‌تی ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان، ده‌وڵه‌تی مانایییه‌كان بووه‌ كه یه‌كه‌م ده‌وڵه‌تی یه‌كگرتووی ناوچه‌كه‌ بووه‌ و مه‌ڵبه‌ندێكی به‌رینی گرتۆته‌ خۆی و خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتی له‌شكریی و توانای ئابووری به‌هێز بووه‌، كه‌ له‌به‌رانبه‌ر ئاشوورییه‌كان و ئۆرارتۆكانا راوه‌ستاوه‌ و دێریكی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تای هه‌زاره‌ی یه‌كه‌م و كۆتایی هه‌زاره‌ی دووهه‌می پێش زایین، واته‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی كه‌ ئارییه‌كان له‌ باكووری رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ به‌ره‌و رۆژاوا هاتوون؛ ماناكان به‌شێك بوونه‌ له‌ یه‌كیه‌تی هۆزه‌كانی لۆلۆیی و گۆتی، كه‌ له‌ مه‌نزوومه‌ی زاگرۆس جیا ده‌بنه‌وه‌ و خاكه‌كه‌یان ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی باشووری گۆلی ورمێ هه‌تا رۆژاوای باشووری زه‌ریاچه‌ی كاسپین به‌تایبه‌ت نێوان مه‌راغه‌ تا سه‌قز و بۆكانی گرتۆته‌ به‌ر و بۆكانیش شارێك بووه‌ له‌ شاری مانایی یه‌كان؛
رۆسا یه‌كه‌م پاشای ئۆرارتۆیییه‌كان له‌ هێرشی خۆیدا بۆ سه‌ر ماناییه‌كان، 22 قه‌ڵا یان 22 شاری مانایییه‌كان داگیر ده‌كا، به‌ڵام سارگۆنی پاشای دووهه‌می ئاشوور، له‌ 715 تا 716 ی به‌ر له‌ زایین، له‌ رواندز و حاجی ئۆمه‌رانه‌وه‌ به‌ره‌و پیرانشار و سندووس داگه‌ڕاوه‌ و، پاش ماوه‌یه‌ك رۆییشتن به‌ره‌و زه‌ریاچه‌ی ورمێ، گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ و له‌شكره‌كه‌ی به‌ ئیندرقاش و قومقه‌ڵای سابڵاغدا به‌ره‌و میاندوئاو به‌ چه‌می ته‌ته‌هۆدا خۆی گه‌یاندۆته‌ شیز، واته‌ ئاورگه‌ی ئازه‌ر گوشه‌سپ و پاشان چۆته‌ سایینقه‌ڵا كه‌ ئه‌وده‌م نێوی ئه‌وكان بووه‌، له‌وێ دڕندانه‌ به‌لووزه‌و داویه‌تی به‌ سه‌ر مانایییه‌كاندا، به‌ڵام دیسانیش هه‌ر تێكنه‌چوونه‌ تا دواتر ماده‌كان ده‌ستیان به‌ سه‌ر خاكه‌كه‌یاندا گرتووه‌؛ ئه‌م تیره‌یه‌ به‌ گوته‌ی برتانیكای ئینگلیسیی، كه‌ له‌ ئینسكلۆپیدیای زمانی ئینگلیزیدا باسی كردووه‌: ماناكان له‌ لایه‌ن سێ هێزی گه‌وره‌ی سه‌رده‌می خۆیانه‌وه‌ گه‌مارۆ دراون، واته‌: ئاشوور و ئۆرارتۆ و ماد، به‌ڵام دوای هێرشی سه‌كایییه‌كان و په‌یدابوونی ماد، له‌ سه‌ده‌ی حه‌وته‌می به‌ر له‌ زایین، ناسنامه‌ی تیره‌یی خۆیان له‌ ده‌ست داوه‌ و چوونه‌ته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی ماده‌كان و دوژمنی گه‌وره‌ی ماناكانیش ده‌وڵه‌تی ئاشوور بووه‌ كه‌ دوایی به‌ ده‌ستی ماده‌كان تێدا چوون.

مانای

مانای: 1. له‌ناونه‌چوو، هه‌میشه‌ماو؛ 2. به‌ هه‌ورامی مان: واته‌: بنه‌ماڵه‌، یانه‌ و شوێنه‌مێنگه‌، وه‌كوو هه‌ورامان: واته‌ بنه‌ماڵه‌ یان خانه‌دانی ئه‌هووراییه‌كان؛ 3. كۆی مان ده‌بێ به‌ مانان كه‌ واتاكه‌ی ده‌بێته‌: وێكچوو، له‌ شێوه‌، وه‌كوو: ئێمه‌ مانان؛ 4. له‌ گاتاكانی زه‌ڕده‌شتدا كه‌ به‌ زاراوه‌كانی كه‌ڵوڕیی و هه‌ورامی و نیوه‌زاراوه‌كانی جافی و سنه‌یی نووسراون، مانا یان مانای، واتای په‌روه‌ردگار و یه‌زدان ده‌دا؛ 5. مانای نێوی هه‌وارگه‌یه‌كه‌ له‌ هه‌ورامان.

مانیان

مانیان: نێوی كۆنی میتانییه‌كانه‌ كه‌ پێیانده‌گوترێ: مانایی (میتانی)؛ 2. مانیان نێوی گوندێكه‌ له‌لای فیرووزاوای شیراز له‌ ناوچه‌ی كووهه‌ك كه‌ به‌ ره‌گه‌ز كوردن؛ 3. تیره‌یه‌ك بوونه‌ له‌ كورد كه‌ ئێستا هیچ شوێنه‌وارێكیان لێ له‌پاش به‌جێ نه‌ماوه‌، مه‌گه‌ر رۆژێك دۆزراوه‌كانی و‌ڵاتی ماد چۆنییه‌تی ژیانیان بێنێته‌ به‌رده‌ست؛ 4. وشه‌ی (مانیان)، له‌ وشه‌ی (مانی) وه‌رگیراوه‌، به‌واتای به‌سراوه‌ به‌ مانی، له‌ تیره‌ی مانی؛

له‌ كۆندا، واته‌ سه‌رده‌می ماده‌كان، ناوچه‌ی شیراز، كوردی زۆری لێ ژیاوه‌؛ بۆ نموونه‌: ئێسته‌خری، جوغرافیزانی گه‌وره‌، له‌ ساڵی 340 ی كۆچیی، نووسیویه‌تی: بنه‌ماڵه‌ی كورد له‌ پارس ئه‌وه‌نده‌ زۆرن كه‌ له‌ ژماره‌ نایه‌ن؛ ابن حوقل، له‌ ساڵی 367 ی كۆچیی نووسیویه‌تی: كوردانی پارس له‌ سه‌ر زه‌وینی پارس، پتر له‌ سه‌د تیره‌ن و من هه‌ندێكیانم وه‌كوو: خه‌سره‌ویی، شاكانیی، پازووکیی، ستامیریی، ئازه‌ركانیی، به‌ندادمیریی، رامانیی، میره‌كی، شاهۆیی و هیدیكه‌؛ مه‌قدیسی، له‌ ساڵی 375 ی كۆچییدا نووسیویه‌تی: 33 خێڵی كورد له‌ پارسن كه‌ پێنسه‌د بنه‌ماڵه‌ن؛ ابن به‌لخی، له‌ فارسنامه‌كه‌یدا نووسیویه‌تی: (شان و شه‌وكه‌تێک که‌ له‌شكری پارس هه‌یه‌تی، له‌ كوردانه‌وه‌یه‌؛ یاقووتی حه‌مه‌وی، له‌ سه‌ده‌ی شه‌شه‌می كۆچیدا، نێوی شارۆچكه‌یه‌كی له‌ كتێبه‌كه‌ی خۆیدا به‌ نێوی (كورد) هێناوه‌ كه‌ كه‌وتۆته‌ ناوچه‌ی به‌یزای پارس؛ دیاره‌ ئه‌و شاره‌ هه‌ر ئه‌و شاره‌یه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ له‌ ئێراندا به‌ (شهر كرد یان شاری كورد) به‌نێوبانگه‌، به‌ڵام دواتر به‌ هۆی هێرشی عه‌ره‌ب و نیشته‌جێبوونی چه‌ندین تیره‌ی عه‌ره‌ب له‌و ناوچه‌یه‌، كورده‌كان تا دواهه‌ناسه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی ساسانییه‌كان به‌رگرییان كرد، به‌ڵام به‌ هۆی زاڵبوونی عه‌ره‌ب و زۆر هۆی دیكه‌، كورد له‌و ناوچه‌یه‌ ده‌ستیان به‌ كۆچكردن كرد به‌ره‌و سیستان و زۆریان هه‌ڵداژران بۆ خوراسان و شوێنانی دیكه‌ی ئێران و به‌رگی كوردیی و نه‌ته‌وایه‌تی له‌و شاره‌ دابڕا و كوردیش له‌ ناوچه‌ی شیراز یان فارس، ورده‌ورده‌ شوێنه‌واریان نه‌ما؛

دانه‌ری كتێبی مێژووی سیستان كه‌ نزیك به‌ هه‌زار ساڵی پێش نووسراوه‌، ده‌ڵێ: به‌ هۆی زۆربوونی كورد له‌ سیستان، یه‌عقووب له‌یسی سه‌فاری، میرێكی به‌نێوی عه‌بدولره‌حیم جاریجی (جاڕچی)، بۆ كورده‌كان دامه‌زران؛ ئه‌و كوردانه‌ی (ناوچه‌ی فارس)یش بوون كه‌ یارمه‌تی یه‌عقووبی له‌یسیان دا له‌ دژی ده‌ستدرێژییه‌كانی خه‌لیفه‌ی عه‌باسی؛ ئیبن خه‌له‌كان كه‌ خۆی كورده‌، له‌ كتێبی (وفیات الاعیان)دا باسی خێڵ و تیره‌ی كورد ده‌كا له‌ خوراسان و ده‌ڵێ: له‌ سه‌ده‌ی دووهه‌می كۆچیدا، ئه‌بوو موسلێمی خوراسانیی له‌ناو كوردانی ئه‌وێدا سه‌ری هه‌ڵدا. له‌ راستیشدا راست ده‌كا، چونكه‌ ئه‌بوو موسلێم یارسان بوو و له‌تاو هێرشی عه‌ره‌ب هه‌ڵاته‌ ئه‌وێ؛ دیسان بۆ وه‌بیرهێنانه‌وه‌، ئه‌بوو موسلێمی خوراسانیی له‌ دژی ئه‌مه‌ویه‌كان راپه‌ڕی و له‌شكری برده‌ سه‌ریان و له‌ قه‌راخ زێی بادینان له‌ ساڵی 750 زایینیدا شكاندنی و كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتیان هێنا؛ ئه‌بوو موسلێم دوای ئه‌م سه‌ركه‌وتنه‌ی، ئه‌بولعه‌باس سه‌فاحی له‌ (750 تا 745 زایینی)ی له‌ سه‌ر ته‌ختی ده‌سه‌ڵات دانا و به‌مه‌ش زنجیره‌ی خه‌لافه‌تی عه‌باسییه‌كان ده‌ستی پێكرد؛ ئه‌و كاره‌ی ئه‌بوو موسلێم بوو به‌ هۆی ئه‌وه‌ كه‌ (ئه‌بوو جه‌عفه‌ری مه‌نسوور) (754 تا 775)، له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ بترسێ و له‌ هه‌لێك ده‌گه‌ڕا هه‌تا به‌ پێی پیلانێك ئه‌بوو موسلێمی كوشت و پاشان به‌ شمشێر كه‌وتنه‌ ناو هاوكاره‌كانی و هه‌موویانیان قه‌ڵاچۆ كرد و ئه‌بوو ده‌لامه‌ی شاعیری ده‌رباری خه‌لیفه‌ش له‌ خۆشی كوشتنی ئه‌بوو موسلێمدا ئه‌م هۆنراوه‌یه‌ی خواره‌وه‌ی به‌ عه‌ره‌بی داناوه‌:
ابـا مجــرم غیــراللـه نعـــمه علی عبـده حتی یغیرها العبـد
افی دوله المنڵـور حاولت غـدره الا ان اهل الغدر ابائك الكـرد
واته‌: ئه‌ی تاوانبار، خودا له‌ به‌نده‌ی خۆی ناگۆڕێ، ئه‌گه‌ر به‌نده‌ له‌ خۆی نه‌گۆڕێ، تۆ له‌ ده‌وڵه‌تی مه‌نسووردا، ویستت سته‌می لێبكه‌یت، چونكه‌ باوكه‌ كورده‌كه‌یشت هه‌ر سته‌مكار بوو!!

له‌ شاری قه‌زوێن و ده‌وروبه‌ری، بنزاراوه‌یه‌ك هه‌یه‌ كه‌ له‌ زمانی فارسیدا نییه‌ و ئه‌م شێوه‌ ئاخاوتنه‌ ته‌نیا له‌ كوردیدا هه‌یه‌ و ئه‌ویش له‌ زاراوه‌ی له‌كیی و كه‌ڵوڕیدا ماوه‌ته‌وه‌، وه‌كوو: كردمانی واته‌: ده‌مانكرد و كردتانی واته‌ ده‌تانكرد، كه‌ ته‌نانه‌ت له‌ شیعری فارسیی كۆنیشدا بوونی نییه‌!؛ له‌ كۆندا به‌مانه‌یان گوتووه‌: تیره‌ی مانی!؛ مانایه‌كی دیكه‌ی مانی واته‌: بێهاوتا و نادر؛ له‌ زاراوه‌ی پاله‌وی یان كه‌ڵوڕیی كۆندا گوتراوه‌ (مانیك)، واته‌ له‌مه‌ڕ خانوو، له‌باره‌ی خانووه‌وه‌؛ واتایه‌كی دیكه‌ی مانی، ئه‌وه‌یه‌ كه‌: (مانی) نیگاركێشێكی سه‌رده‌می ئه‌رده‌شێری پاپه‌كانی كورد بووه‌، كه‌ بانگاشه‌ی پێغه‌مبه‌ری كردووه‌ و بارام شای كوڕی هورموز كوشتوویه‌تی!؛ هه‌روه‌ها (مانه‌) كه‌ به‌ ریشه‌ی ئه‌م نێوه‌وه‌ نزیكه‌، یان ده‌توانین بڵێین: هاوریشه‌ن، نێوی گوندێكه‌ له‌ نێوان (ئه‌رمیان و سه‌مه‌لقان)، له‌ ناوچه‌ی بجنوورد كه‌ كوردن و له‌ هۆزی شادلوون؛ هه‌روه‌ها مانه‌ ناوچه‌یه‌كه‌ له‌ بجنوورد كه‌ داگری 27 گونده‌ و هه‌مووی كوردن؛

ده‌ڵێن: مانی له‌ گوندێك به‌ نێوی مه‌ردینۆ له‌ ناوچه‌ی بابل له‌ دایك بووه‌ و له‌ بنه‌ڕه‌تدا نێوی (كۆرنیكاس كوڕی كاتن) بووه‌ و شاگردی قادروونی چازان (حكیم) بووه‌، دینی زه‌ڕده‌شت و دینی مه‌سێحی پێكه‌وه‌ تێكه‌ڵ كردووه‌ و دینێكی لێ درووست كردووه‌ و خه‌ڵكی له‌ خڕی خۆ كۆ كردۆته‌وه‌ و چه‌ند كتێبی وه‌كوو: ئه‌نگلیۆن و شاپوورگان و كه‌نزولئه‌حیا و سه‌فه‌رولجه‌بابره‌ و كۆمه‌ڵێك گوتاری نووسیوه‌، ئه‌و كتێبانه‌ش دواتر له‌ لایه‌ن رۆسه‌م كوڕی مه‌رزه‌بان، له‌ كوردستان دۆزراونه‌ته‌وه‌ و ناردوویه‌ بۆ ئه‌بوو رێحانی بێروونی!


وشه‌ی (كورد)

وشه‌ی (كورد، كاردا، كارداك، كاردۆ و هیدیكه‌)، ریشه‌ی مێژوویی و كۆنی هه‌یه‌ و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چووار هه‌زار ساڵی له‌مه‌وبه‌ر؛ دێریك و به‌سه‌رهاتی نه‌ته‌وه‌ی كورد، مێژوویه‌كی سه‌رسووڕێنه‌ر و پڕ له‌ كاره‌سات و هه‌وراز و نشێوه‌، كه‌ ئه‌م گه‌له‌ گه‌وره‌ و ماندوویی نه‌ناسه‌ له‌ درێژه‌ی رۆژگاراندا له‌ پشت سه‌ری ناوه‌ و هێشتاش هه‌ر ماوه‌؛ بۆ واژه‌ی (كورد) ده‌بێ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تای دێریك و ئه‌و به‌ڵگه‌ و نووسراوانه‌ی كه‌ بۆمان ماوه‌ته‌وه‌؛ به‌ر له‌ كورد، له‌ چیای زاگرۆس گه‌ل و نه‌ته‌وه‌ی دیكه‌ ژیاون، كه‌ بریتین له‌: گۆتییه‌كان، لۆلۆیییه‌كان، كاسییه‌كان، میتانییه‌كان، خالدییه‌كان و ئیلامییه‌كان و هیدیكه‌ كه‌ سۆلان و زمان و فه‌رهه‌نگیان هاوڕیشه‌ بووه‌؛ ئه‌وه‌ی كه‌ لێكۆڵه‌ره‌وان و نووسه‌رانی كۆن و تازه‌ له‌ سه‌ری ساقن، دیتنیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌: به‌ر له‌ هاتنی تیره‌ی كورد بۆ كوردستان، نه‌ته‌وه‌یێكی دیكه‌، به‌ نێوی كاردۆ یان كاردۆخ، شوێنه‌مێنگه‌یان ئه‌م نیشتمانه‌ بووه‌ و خاوه‌نی شارستانییه‌ت بوونه‌، كه‌ له‌گه‌ڵ هاوسێكانی ده‌وروبه‌ری خۆیان به‌ربه‌ره‌كانێیان كردووه‌ و هه‌ندێكیان هێناوه‌ته‌ ژێرركێفی خۆیان و له‌ناو خۆیاندا تواندوویاننه‌ته‌وه‌ و هه‌ر به‌و (نێو)ه‌وه‌، ماونه‌ته‌وه‌؛ بۆ یه‌كه‌مجار وشه‌ی (كاردایاك)، وه‌كوو و‌ڵاتی كوردان، له‌سه‌ر به‌رده‌نووسه‌كانی ئاسوورییه‌كاندا خوێندراوه‌ته‌وه‌ و له‌ زه‌ریای (وان)ه‌وه‌ به‌ره‌و خوار داكشاوه‌ و له‌ بتلیس قه‌ڵای قاییم و بته‌ویان هه‌بووه‌ و شوێنه‌واره‌كه‌شی تا سه‌ده‌ی پێنج و شه‌شی زایینی هه‌ر ماوه‌ته‌وه‌ و پاشان له‌ناو براوه‌.

له‌ 2400 ی پێش زایینیش نێوی (كارداكا)، له‌ به‌رده‌نووسی سۆمه‌رییه‌كانیشدا هاتووه‌ و (قه‌راڵ لاگاش ئاداد نارای) له‌ به‌رده‌نووسێكدا باسی كردووه‌ و ره‌شید یاسه‌می به‌ نموونه‌ی هێناوه‌ته‌وه‌؛ له‌ به‌رده‌نووسێكی سه‌كۆییشدا كه‌ هی سۆمه‌رییه‌كان بووه‌، نێوی (كارداكا) وه‌كوو نیشتمان هاتووه‌ نه‌ك تیره‌ و هۆز؛ له‌ سه‌رده‌می پاشایه‌تی (گیمیل سین)ی سێهه‌م ده‌سه‌ڵاتداری ئۆرارتۆرییه‌كان، سه‌ده‌ی 22 ی به‌ر له‌ زایین، ناوچه‌ی كوردستانی ئێستا، له‌ لایه‌ن ئه‌و پاشایه‌وه‌، سپێردراوه‌ به‌ ئه‌میرێكی به‌توانا، كه‌ نێوی (وه‌ردنانێر Vard Nanner) بووه‌ و جگه‌ له‌ ناوچه‌كانی (گه‌نهه‌ر و هه‌ماری) یان (گه‌ڤه‌ر و حه‌كاری)، كه‌ هی ئه‌و ئه‌میره‌ خۆی بووه‌، ناوچه‌ی (ئه‌ربیل) و (ئیشار) و فه‌رمانڕه‌وایی تیره‌ی سۆبارتۆ و و‌ڵاتی (كورده)ی پێ سپاردووه‌؛ به‌ پێی لیكۆڵینه‌وه‌ی (تووردان ژان)یش، كارداك هاوسێی سۆبارییه‌كان بوونه‌ و ئارامییه‌كان نێویان ناون: (بێت قردو)، كه‌ واتای: (شوێنه‌مێنگه‌ی كوردان) ده‌دا و شاری (جزیر)ی ئێستاش جێگه‌یان بووه‌ و به‌و شاره‌یان گوتووه‌: (گازارتا كاردۆ Gazarta Kardo)؛ (تیگلات په‌لسیر)یش كه‌ له‌ سه‌ده‌ی پێنجه‌می به‌ر له‌ زایین، له‌گه‌ڵ كارداكییه‌كان تووشی شه‌ڕ هاتووه‌، نێوی بردوون؛ هه‌روه‌سا ئارامییه‌كان ته‌واوی ناوچه‌كانی نێوان (دیجله‌ و فۆرات)یان به‌ و‌ڵاتی (گواژارتا كاردۆ) نێو بردووه‌؛ ئه‌رمه‌نییه‌كانیش به‌ كاردۆخیان نێو هێناون و له‌ جوغرافیای كۆنی ئه‌رمه‌نستاندا به‌ (و‌ڵاتی كورچیخ) نێودێریان كردوون؛

ئسترابوونی جوغرافیناسیش قه‌راخی دیجله‌ی به‌ و‌ڵاتی كاردۆییه‌كان نێو هێناوه‌ و باسی قه‌ڵا و شووره‌ی ئه‌م تیره‌یه‌ی كردوون كه‌ داگری (دیاربه‌كر و مووسڵ) بووه‌؛ واتای كوردیش له‌ زمانی بابلی و ئاشووریدا (زۆردار و پاڵه‌وان) بووه‌؛ ئسترابوون له‌ كتێبی 15 له‌ به‌ندی حه‌ڤده‌هه‌مدا ده‌ڵێ: كارداكییه‌كان لاوان و گه‌نجانی پارسییان فێری ئه‌وه‌ ده‌كرد كه‌ له‌ سه‌رما و گه‌رما و باراندا خۆڕاگر و هێور بن و له‌ شه‌ویشدا فێری شه‌ونخوونییان ده‌كردن و رایانده‌هێنان كه‌ له‌ میوه‌ی لێڕه‌واره‌كان بخۆن، بۆ نموونه‌: به‌ڕوو و شتی دیكه‌، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌، به‌ لاوانی دلێر و ئازای پارسییه‌كانیان ده‌گوت: كارداك؛ له‌ كۆنیشدا شاعیرانی پارسی، به‌ كورده‌كانیان گوتووه‌: گورد؛ (شه‌ره‌فخانی بدلیسی)یش له‌ شه‌ره‌فنامه‌دا ده‌ڵێ: كورد واته‌: ئازا و دلێر و پاڵه‌وان، چونكه‌ رۆسه‌می زاڵ، و بارامی چێوین و گورگین میلاد و فه‌رهادی كۆكه‌ن، هه‌موویان كورد بوونه‌؛ دواتر وشه‌ی كاردۆك، كردۆك و كاردۆخ هاتۆته‌ ناو نێوگه‌ل و له‌ ئاكامیشدا وشه‌ی كورد و كوردستان، ساڵی 511 تا 522 زایینی له‌ زه‌مانی پاشاكانی (سه‌لجووقی) دا به‌ شێوه‌یه‌كی ره‌سمیی بلأو كراوه‌ته‌وه‌.

2. ئایا به‌بۆچوونی تۆ كورد نه‌ته‌وه‌یه‌، یاقه‌ومه‌؟

كورد نه‌ته‌وه‌یه‌ و هیچ قسه‌یه‌كی تێدا نییه‌، چونكه‌ نیشانه‌ و مه‌رجی نه‌ته‌وه‌ی تێدایه‌ به‌ روونی، چ له‌باری خاك و و‌ڵاته‌وه‌، چ له‌ باری زمان و كولتووره‌وه‌، چ له‌ باری ئابووری هاوبه‌شه‌وه‌.

3. ئایا كورد ده‌بێته‌ ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ یا نابێت، یا وه‌ک كه‌مه‌نه‌ته‌وه‌یه‌ك (ئه‌قه‌لییه‌ت) له‌لایه‌ن و‌ڵاتانی داگیركه‌ره‌وه‌ مافه‌ سه‌ره‌تایه‌كانی ده‌سته‌به‌ر ده‌بێت، ئه‌گه‌ر پێتوایه‌ ده‌بێته‌ ده‌وڵه‌ت، ئایا چوار ده‌وڵه‌تی هه‌بێت یا یه‌ک ده‌وڵه‌ت، تكایه‌ له‌ وه‌ڵامدا شیكردنه‌وه‌و به‌ڵگه‌ی پێویست بنووسه‌؟

كورد دره‌نگ یا زوو ده‌بێته‌ ده‌وڵه‌ت، به‌ڕای من كورد دوو ده‌وڵه‌تی هه‌بێ باشه‌، ده‌وڵه‌تی سۆران و ده‌وڵه‌تی كرمانج، چونكه‌ له‌ دوای سیاسه‌تی ئاتاتورك و كردنی دیالێكتی كرمانجی به‌ لاتینی له‌و پارچه‌یه‌، ئێمه‌ له‌یه‌ك دوور كه‌وتووینه‌ته‌وه‌ و تا راده‌یه‌ك بووینه‌ته‌ دوو نه‌ته‌وه‌، له‌باری زمان و كولتووره‌وه‌. له‌و باوه‌ڕه‌شدا نیم كه‌ بكرێ پێكه‌وه‌ بژین، یان له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تێكدا به‌سه‌ر به‌رین.

4. به‌ پێی ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی كه‌ لای به‌ڕێزتان ده‌ستده‌که‌ون یا بیستووتانه‌، ئایا ژماره‌ی سه‌رجه‌می خه‌ڵکی كوردستان ده‌گاته‌ چه‌ند؟ ئایا به‌گشتی نزیكی 50 میلیون ده‌بێت؟

له‌وانه‌یه‌ خۆی له‌ 40 ملیۆن بدا.

5. زۆر نووسه‌ری فارس ده‌ڵێن كورد له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئێرانییه‌، ته‌نیا به‌ڵگه‌یه‌ک که‌ له‌ ده‌ستیاندایه‌و هه‌میشه‌ وه‌ک نموونه‌ ده‌یهێننه‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ که‌ گوایا کورد یه‌كێكه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌کانی ئاریایی، واته‌ وشه‌ی ئێران له‌ ئاریاییه‌كانه‌وه‌ پێك دێت، تۆ ئه‌مه‌ چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنی؟ یا پێت وایه‌ تا ئیستا هیچ نه‌ته‌وه‌یه‌كی ئاریایی و‌ڵاتی سه‌ربه‌خۆی نیه ‌و ناشبێت له‌ ئێران جیا بێته‌وه‌؟ یا ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ نێوی و‌ڵاته‌کان ئاماژه‌ پێ بكه‌.

ئه‌وه‌نده‌ ده‌زانم كورد یه‌كێكه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌ كه‌وناراكانی ئێران كه‌ پێشینه‌ی هاتنی بۆ ناو چوارچێوه‌ی جوغرافیای ئێران و چیاكانی زاگرۆس و ئاگری، له‌ پارت كۆنتره‌. جا كورد ئاریایی بێ یان نه‌، هیچ شتێك له‌ قه‌زیه‌كه‌ ناگۆڕێ، چونكه‌ كورد هه‌یه‌ و له‌به‌رچاوه‌ و له‌ دوارۆژیشدا ده‌بێ ده‌وڵه‌تی خۆی هه‌ر دامه‌رزێنێ.

6. به‌ بۆچوونی به‌ڕێزتان دروستبوونی و‌ڵاتێكی كوردی چی زیانێك به‌ و‌ڵاتانی دراوسێی ده‌گه‌یه‌نێ، كه‌ ئه‌و4 و‌ڵاته‌ زۆر به‌ ئاشكرا دژایه‌تی دروستبوونی ده‌كه‌ن؟ یا چی زیانێك به‌ جیهان ده‌گه‌یه‌نێ، بۆچی جیهان پشتیوانی دروستبوونی و‌ڵاتێكی كوردی ناكه‌ن؟

هیچ زیانێك به‌ و‌ڵاتانی ده‌ور و به‌ر ناگه‌یێنێ و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ گرفته‌كانیان كه‌م ده‌كاته‌وه‌. جیهان كاتێك پشتیوانی له‌ كورد ده‌كا بۆ ده‌وڵه‌ت كه‌ كاتی هاتبێ. پێشموایه‌ ئێستا كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ و دوور یا نیزیك وه‌ك له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێكرد ده‌بێت به‌ ده‌وڵه‌ت.

7. ده‌توانی نێوی چه‌ندین سامان یا ژێر خانی ئابووری کوردستان ببه‌یت؟ ئایا ئه‌و سامانانه‌ كه‌ نێوت هێنان ده‌توانێ ژێرخانی ئابووری كوردستان ببوژێنێته‌وه‌، یا به‌ واتایه‌کی دیكه‌ بڵێین ده‌توانێ به‌شی به‌ڕێوه‌بردنی ژیانی دانیشتووانی كوردستان بكات؟ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن سه‌ر به‌خۆ بژین و په‌نای ئابووری بۆده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی نه‌به‌ن؟
نه‌وت، ئاو، ئورانیۆم، به‌رده‌خه‌ڵووز، زیڕ، مس و هیدیكه‌. به‌ڵێ ئه‌و سامانگه‌له‌ ده‌توانن بیبووژێننه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی په‌نا بۆ هیچ ده‌وڵه‌تێ نه‌به‌ن.

8. سه‌باره‌ت به‌ دروستبوونی و‌ڵاتی كوردی تۆ چی په‌یامێكت بۆ جیهان و نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان هه‌یه‌؟
په‌یامی من بۆ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان نییه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بۆ كورد خۆیه‌تی چونكه‌ ده‌بێ له‌ خۆمان بپرسین: بۆچی گه‌لێكی 40 ملیۆنیی، كه‌ 4000 ساڵ زیاتره‌ له‌ سه‌ر خاكی كوردستان ده‌ژی، ئاوه‌ها وه‌حشییانه‌، سووكایه‌تی پێبكرێ و بنده‌ست بێ؟!
ئێمه‌ی كورد زمانه‌كه‌مان لێ قه‌ده‌خه‌ كراوه‌ و بۆمان نییه‌ وه‌كوو ئینسان بیروڕای خۆمان ده‌ربڕین و له‌ هه‌موو مافێكی ئینسانیی بێبه‌شین. سه‌ره‌ڕای ئه‌م هه‌موو چاره‌ڕه‌شیی و كوێره‌وه‌ریانه‌ش، هه‌تا ئێستا زۆربه‌ی گه‌لانی دنیا، نازانن بۆچی كوردیان ئه‌نفال كرد و 182000 ئینسانیان له‌ سه‌ر خاكی داوباپیرانی خۆی هه‌ڵكه‌ند و قه‌ڵاچۆیان كردن؟! نازانن بۆچی 80000 كوردی فه‌یلی و 8000 هه‌زار بارزانییان تێدا برد؟! ئایا ئه‌مه‌ بۆ دنیای به‌شه‌ریه‌ت و دنیای ساترلایت و ئینته‌رنێت، شه‌رم و شووره‌یی نییه‌؟!
كورد ده‌بێ ئه‌م پرسگرێكه‌ی خۆی بگه‌یێنێته‌ كۆمه‌ڵگا نێونه‌ته‌وه‌ییه‌كان، پارله‌مانی و‌ڵاتان، شوێن و سازییه‌ ئینسانیی و خێرخوازه‌كان، سازمانه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كانی مافی مرۆڤ و شوێنی بگرێ.

كورد ده‌بئ ئه‌وه‌نده‌ هه‌ڵسووڕاو بێ كه‌ له‌ هه‌ر و‌ڵاتێك و له‌ هه‌ر قوژبنێكی ئه‌م جیهانه پانوبه‌رینه‌‌، كۆڕ و كۆنگره‌یێك و كۆنفرانسێك ده‌گیردرێ بۆ گیروگرفته‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌كانی ئه‌م دنیایه‌، خۆی پێبگه‌یێنێ و پرسگرێكه‌كه‌ی تێدا بێنێته‌ گۆڕێ. ئا له‌م كاته‌دا كورد پێویستی به‌ ئاشتی و دیالۆگه‌، ئا له‌م وه‌خته‌دا كه‌ داگیركه‌رانی كوردستان، بۆ له‌ناوبردنی ئه‌و ده‌سكه‌وته‌ی كه‌ ئه‌مڕۆ له‌ به‌شێكی كوردستانی ئازادكراو هاتۆته‌ ئاراوه‌ و، هه‌ر رۆژه‌ پیلانێكی بۆ ده‌گێڕن، كورد ده‌بێ له‌ باری دیپلۆماسییه‌ته‌وه‌ زۆرتر خۆی به‌هێز بكا و یه‌كگرتوو بێ و له‌م بواره‌دا ده‌ور ببینێ. بۆ ئه‌وه‌یكه‌ كارێك بكه‌ن ئاشتیی یه‌كجاریی له‌ كوردستان سه‌قامگیر بێ و بانگ و هاواری مافخوازانه‌ی گه‌لی كورد شانبه‌شانی پارت و رێكخراوه‌كانی كوردستان بگا به‌ دنیا، بۆ زیاتر زه‌قكردنه‌وه‌ی پرسگرێكی گه‌لێكی بنده‌ستی 40 ملیۆنی.

9. هۆی چیه‌ پارته‌كوردییه‌كان داوای سه‌ربه‌خۆیی بۆ كوردستان ناكه‌ن، ئایا هۆی گرنگینه‌دانی و‌ڵاتانی نێونه‌ته‌وه‌یییه‌، یا ترسی و‌ڵاتانی داگیرکه‌ری کوردستانه‌، یا باوه‌ریان به‌ سه‌ربه‌خۆیی نییه‌ و پێیان وایه‌ کورد توانای به‌ڕیوه‌ بردنی نییه‌؟

یه‌كه‌م: پارته‌كان سیاسه‌ت ده‌كه‌ن و سیاسه‌تیش هه‌زار فرت و فێڵی تێدا هه‌یه‌. دووهه‌م: ترس له‌ داگیركه‌رانی كوردستان. سێهه‌م: نه‌بوونی پشتیوان و پاڵپشتی گه‌وره‌، وه‌كوو بوونی زلهێزێكی وه‌كوو ئامریكا و هیدیکه‌. چواره‌م: گه‌ییشتنی كاتی له‌بار بۆ ئه‌و كاره‌.

10. له‌ درێژه‌ی مێژوی گه‌لی کوردا و به‌تایبه‌ت له‌ماوه‌ی 200 ساڵی پێشه‌وه‌ تا ئیستاش بێپسانه‌وه‌ خه‌بات له‌ به‌شه‌ جیاجیاکانی کوردستان به‌رده‌وامه‌، له‌ خه‌باته‌ دێرینه‌کاندا چه‌ندین جار حکومه‌تی کاتیی وجۆراوجۆری کوردیی دروستکراوه ‌و له‌لایان داگیرکه‌رانه‌وه‌ هه‌ڵوه‌شاوه‌ته‌وه‌، ئێستاش به‌شێک له‌ کوردستان له‌ژێر ده‌ستی داگیرکه‌ر نه‌ماوه‌ و چه‌ندین ساڵه‌ حکومه‌تیان دامه‌زراندووه‌، تۆ ئه‌وانه‌ی پێشتر و ئه‌وه‌ی ئیستا چۆن هه‌ڵده‌ده‌سه‌نگێنی؟ ده‌توانی ئاماژه‌ به‌ نێوی خه‌باته‌کانی پێشوو بکه‌ی؟

سه‌رده‌مه‌کان هه‌رچه‌ند جیاوازییان زۆره‌، به‌ڵام من پێموایه‌ سه‌رکردایه‌تیی کورد بۆ خۆی کورتی هێناوه‌ و نه‌یتوانیوه‌ وه‌ڵامی خواست و ویسته‌کانی نه‌ته‌وه‌ی کورد بداته‌وه‌، دنیای ئێستا و پێشوو، گه‌لێك لێك جیاوازن. ئه‌و سه‌رده‌مانه‌ی كه‌ ئه‌و شۆڕشانه‌ی تێدا هه‌بوو، كورد وه‌كوو ئێستا له‌ ئاستی پێشكه‌وتندا نه‌بوون، له‌ ده‌ره‌وه‌ی كوردستان خه‌ڵكێكمان نه‌بوو كه‌ پاڵپشتی شۆڕشه‌كانمان بێ، به‌ڵام دنیای ئێستا دنیایه‌كی دیكه‌یه‌ و جیهان بۆته‌ جیهانی گولۆباڵ و ئێمه‌ش وه‌كوو كورد ده‌بێ بزانین چۆن له‌گه‌ڵ ئه‌م بارودۆخه‌ی ئه‌مڕۆ هه‌ڵسوكه‌وت بكه‌ین. ئێمه‌ هه‌تا ئێستا نه‌مزانیوه‌ چۆن کورد به‌ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ بناسێنین. خواستی حیزبه‌کانی ئێمه‌ سه‌ربه‌خۆیی نه‌بووه‌ و خۆشیان نازانن چییان ده‌وێ، حیزبه‌ چه‌په‌کانیش زه‌ربه‌ی قورسیان له‌ شۆڕشی گه‌لی کورد دا. له‌ سه‌رده‌می ئێستادا، یان باشتره‌ بڵێم: له‌ ماوه‌ی ئه‌و سی ساڵه‌ی که‌ حیزبی دێمۆکرات و کۆمه‌ڵه‌، جڵه‌وی شۆڕشی گه‌لی کوردییان به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌، نه‌یانتوانیوه‌ پرۆژه‌یێکی نه‌ته‌وه‌یی بۆ گه‌لی کورد دابڕێژن و نه‌یانتوانیوه‌ دیالۆگ بکه‌ن بۆ ئه‌وه‌یکه‌ به‌رانبه‌ر به‌ پرسگرێکی کورد یه‌ک وتاریان هه‌بێ، بۆیه‌ تا ئێستا هه‌ر کورتمان هێناوه‌ و هه‌ر بنده‌ستین. له‌ زۆر رووه‌وه‌ ئێمه‌ لاوازین. له‌ راگه‌یاندنه‌وه‌ تا زۆر بواری دیکه‌.
كورد له‌ كۆنه‌وه‌ هه‌تا ئێستا چه‌ندین شۆڕشی گه‌وره‌ و بچووكی وه‌ڕێ خستووه‌ كه‌ گرنگترینیان: شۆڕشی شێخ ره‌زای ده‌رسیم، شۆڕشی شێخ مه‌حموودی نه‌مر، شۆڕشی شێخ سه‌عیدی پیران، كۆماری كوردستان له‌ مه‌هاباد، شۆڕشی ئه‌یلوول و هیدیكه‌.

11. ئه‌و ئاڵایه‌ی که‌ ئێستا له‌ناو هه‌موو کورده‌کاندا وه‌ک ئاڵای کوردستان ناسراوه‌ و به‌تایبه‌ت له‌ باشوری کوردستاندا له‌سه‌ر هه‌موو بنکه‌و باره‌گاکانی حکومه‌تی کوردستان هه‌ڵدراوه‌، مێژوی دروستبوونی ئه‌و ئاڵایه‌ كه‌نگێیه‌ و یه‌که‌مینجار ئه‌و ئاڵا، کام که‌سایه‌تی کورد، یا کام لایه‌ن به‌کاریان هێناوه‌و چۆن دروست کراوه‌؟


ئاڵای كوردستان!

هه‌ر گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یێك ئاڵای نه‌بێ، به‌ واتای ئه‌وه‌یه‌: خۆی نه‌ناسیوه‌ و وشیاریی نه‌ته‌وایه‌تی نییه‌ و به‌وه‌ نه‌گه‌ییشتووه‌ خوازیاری ده‌وڵه‌ت بێ! ئاڵا، نیشانه‌ی هه‌بوون و سینبولی یه‌كگرتنی هه‌ر گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یێكه‌.
ئاڵای كوردستان، له‌ چوار ره‌نگ پێكهاتووه‌، سوور و زه‌رد و سپی و سه‌وز. هه‌رچه‌ند هه‌ر كه‌سێك به‌ گوێره‌ی چه‌شه‌ و مرخی خۆی، ره‌نگه‌كان لێك ده‌داته‌وه‌، ره‌نگی سه‌وز نیشانه‌ی ژیان و درێژه‌ی زینده‌گی و سروشت و گوڵ و گیایه‌، ره‌نگی سوور نیشانه‌ی خه‌بات و تێكۆشان و شۆڕشه‌، ره‌نگی سپی نیشانه‌ی پاكیی و ئاشتیی و به‌فری سه‌ر چیاكانی كوردستانه‌، بوونی رۆژ یان هه‌تاویش له‌ ناو ئه‌و ئاڵایه‌دا، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ (رۆژ په‌رستیی) له‌ ناو كورددا، چونكه‌ كورد هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌ رۆژپه‌رست یان هه‌تاوپه‌رست بووه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ به‌ر له‌ زه‌ڕده‌شت، واته‌: میترا په‌رستیی یان مێهرپه‌رستیی و ئێستاش له‌ زۆر شوێنی كوردستان، جگه‌ له‌ ئیزدییه‌كان و یارسانه‌كان، خه‌ڵك به‌ رۆژ یان هه‌تاو و ته‌نانه‌ت به‌ مانگ و ئه‌ستێره‌ش سوێند ده‌خۆن.

ئێستا كه‌ هه‌لێكی مێژوویی بۆ كورد ره‌خساوه‌، ئاوات و هیوای دڵی هه‌موو كوردێكه‌، سیاسه‌توانانی كورد، ئه‌وه‌ له‌به‌رچاو بگرن و بۆ رای گشتیی نه‌ته‌وه‌كه‌یان رێز دابنێن، چونكه‌ ده‌توانم بڵێم، ئێستا خه‌ڵكی كورد، بۆ ئه‌م ئاڵایه‌ی كه‌ هه‌یه‌، رێز داده‌نێ و حه‌ز ده‌كه‌ن، حیزب و رێكخراوه‌كانی كوردستانیش رێزی بۆ دابنێن و وه‌كوو ئاڵای نه‌ته‌وه‌یی كورد چاوی لێبكه‌ن و به‌ ره‌سمییه‌تی بناسن، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و كاره‌ بكه‌ن، ده‌بێ به‌ ده‌سكه‌وتێكی سیاسی و ئه‌و ئاڵایه‌ش ده‌بێ به‌ نیشانه‌ بۆ یه‌كگرتنی گه‌لی كورد و یه‌كێ له‌ ناسنامه‌كانی ناسینه‌وه‌ی گه‌لی كورد له‌ جیهاندا، هه‌تا له‌ یاد و بیرانینگه‌لێكدا كه‌ نه‌ته‌وه‌یین، له‌ وێنه‌ی نه‌ورۆز و یادی هه‌ڵه‌بجه‌ و كۆڕه‌وی باشووری كوردستان و رۆژی كوردستان و زۆر بۆنه‌ و ئاهه‌نگی دیكه‌، به‌رز بكرێته‌وه‌ و هه‌ڵبدرێ.

حیزبه‌ سییاسییه‌كانی كوردستان، ئه‌وانه‌یان كه‌ خه‌باتی نه‌ته‌وه‌ییان كردووه‌، هه‌ر ده‌رفه‌تێك بۆ كورد هاتبێته‌ پێش، ئاڵایه‌كیان درووست كردووه‌. شێخ مه‌حمودی نه‌مر، كه‌ حكومه‌تی كوردستانی له‌ سلێمانی راگه‌یاند، ساڵانی 1911 تا 1921، ئاڵایه‌كی بۆ ئه‌و حكومه‌ته‌ ساز كردووه‌ و هه‌ڵیان داوه‌. ساڵی 1943ی زایینی، (كۆمه‌ڵه‌ی ژێ كاف) له‌ كوردستانی بنده‌ستی ئێران و (حیزبی هیوا) له‌ كوردستانی بنده‌ستی ئێراق و (كۆمه‌ڵه‌ی خۆییبوون) له‌ كوردستانی بنده‌ستی توركییه‌، له‌ چیای داڵانپه‌ڕ، وه‌كوو نوێنه‌رانی سێ پارچه‌ی كوردستان، په‌یمانی سێ سنووریان مۆر كردووه‌ و نه‌خشه‌ی جوغرافیای كوردستانیان ده‌سنیشان كردووه‌ و له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی كوردستانی گه‌وره‌ رێككه‌وتوون، هه‌روه‌سا ئاڵاشیان دیاریی كردووه‌ و ئه‌و ئاڵایه‌ی كه‌ له‌ سه‌رده‌می كۆماری كوردستان له‌ مه‌هاباد، مانگێك پێش راگه‌یاندنی كۆماری كوردستان، رۆژی (17/12/1945) هه‌ڵدراوه‌، هی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بووه‌. به‌ڵام خۆی له‌ راستیدا، ئه‌م ئاڵایه‌ی كوردستان كه‌ ئێستا له‌ باشووری كوردستان هه‌ڵدراوه‌، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می كۆمه‌ڵه‌ی خۆییبوون، كه‌ له‌ كوردستانی بنده‌ستی توركیه‌ دامه‌رزاوه‌ و كۆمه‌ڵه‌ی خۆییبوون ئه‌و ئاڵایه‌ی درووست كردووه‌! به‌ڵام كاتێك كه‌ شێخ عه‌بدولقادر له‌گه‌ڵ دوكتۆر فوئاد و شێخ سه‌عید و هاوڕێیانی دیكه‌یان ئیعدام كراون، حاجی سه‌یید عه‌بدوڵڵا ئه‌فه‌ندی، كوڕی شێخ عه‌بولقادری نێوبراو، په‌نای هێناوه‌ته‌ به‌ر كوردستانی بنده‌ستی ئێران و ئه‌و ئاڵایه‌ی پێشكه‌ش كردووه‌ به‌ كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف له‌ مه‌هاباد و ئه‌وانیش وه‌كوو یادگار هه‌ڵیانگرتووه‌، هه‌تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ كۆماری كوردستان له‌ مه‌هاباد دامه‌رزاوه‌!

لێره‌شدا ده‌بێ ئاماژه‌ به‌وه‌ بكه‌م كه‌:
رۆژی (22/1/1946)یش، له‌ مه‌هاباد، كه‌ كۆماری كوردستان راگه‌یێندراوه‌، ئه‌و ئاڵایه‌یان له‌ جێگای ئاڵای ئێران، له‌ سه‌ر بینای دادگای شاری مه‌هاباد هه‌ڵداوه‌ و جگه‌ له‌و ئاڵایه‌ش، شه‌هیدی نه‌مر، پێشه‌وا قازی موحه‌مه‌د، وه‌كوو سه‌رۆكی كۆماری كوردستان له‌ مه‌هاباد، له‌ ژووری كاره‌كه‌یدا، نه‌خشه‌ی كوردستانی هه‌ڵواسیووه‌!

به‌ڵام به‌داخه‌وه‌، له‌ پاش له‌ده‌سچوون و رووخاندنی ئه‌و دوو حكومه‌ته‌ به‌ ده‌ستی دوژمنان و داگیركه‌رانی كوردستان، حیزبه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كانی كوردستان، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌یان كه‌ به‌ناو خه‌باتی نه‌ته‌وایه‌تییان كردووه‌، له‌به‌ر چه‌ندین هۆكاری سیاسیی ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌، بیری ئۆتۆنۆمی و مافی چاره‌نووس و خودموختارییان له‌ناو خه‌ڵكدا بڵاو كرده‌وه‌ و ئاڵای كوردستان و سه‌ربه‌خۆیی كوردستانیان له‌بیر كرد، ته‌نانه‌ت ساڵی 1979ی زایینی كه‌ شایان له‌ ئێران ده‌ركرد و كۆماری ئیسلامی هاته‌ سه‌ركار، به‌ڕێوه‌به‌رانی حیزبی دێمۆكرات كه‌ حیزبێكی نه‌ته‌وه‌یی یه‌، نه‌ ته‌نیا شه‌قامێكیان به‌ نێوی شاعیر یان تێكۆشه‌رێكی كورده‌وه‌ نه‌كرد، ئیتر حیزبه‌كانی دیكه‌ با بوه‌ستێ، به‌ڵكوو ئاڵای كوردستانیان له‌ هیچ شوێنێك هه‌ڵنه‌دا، ناوازه‌ ئه‌و كاته‌ی كه‌ كوردستانمان به‌ ده‌سته‌وه‌ بوو!

راسته‌ كوردستان و خه‌ڵكی كورد به‌ هۆی بارودۆخی سیاسییه‌وه‌ له‌ پاودانێكی ناسك و هه‌ستیاردایه‌ و داگیركه‌ره‌كانیشی ئه‌و مافه‌ی پێ ره‌وا نابینن، به‌ڵام به‌ داخه‌وه‌ حیزبه‌كانی كوردستان كه‌ نوێنه‌ری خه‌ڵكی كوردن، ئه‌و مافه‌ به‌ خۆیان و خه‌ڵكی كورد ره‌وا نابینن كه‌ ئاڵای كوردستان، وه‌ك نیشانه‌یێكی نه‌ته‌وه‌یی به‌رز بكه‌نه‌وه‌ و بیكه‌ن به‌ سیمبۆڵی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان، به‌ڵام ئه‌وه‌ ماوه‌یێكی زۆره‌، جێگای خۆشحاڵییه‌ و شانازیێكی گه‌وره‌یه‌ كه‌ پارتی و یه‌كیه‌تی له‌ باشووری كوردستان، ئه‌و ئاڵایه‌یان له‌ بان پارله‌مانی كوردستان و زۆر شوێنی دیكه‌وه‌ هه‌ڵداوه‌، هه‌رچه‌ند دره‌نگ فریا كه‌وتن، وه‌لێ دیسان پێموایه‌ كه‌ ئه‌وه‌ مافی ره‌وای میلله‌تی كورده‌ و جێی خۆیه‌تی، هه‌رچه‌ند حیزبه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌کانی کوردستانی رۆژهه‌ڵاتیش ئه‌و ئاڵایه‌ هه‌ڵده‌ده‌ن، حیزبه‌كانی دیكه‌ی هه‌ر چوارپارچه‌ی كوردستانیش، له‌م كاته‌دا كه‌ پرسگرێكی كورد وه‌كوو پرسگرێكێكی نه‌ته‌وه‌یی سیاسی چاوی لێ ده‌كرێ، هیوادارم ئاڵای كوردستان شانبه‌شانی ئاڵای حیزبه‌كه‌ی خۆیان هه‌ڵبده‌ن، چونكه‌ سه‌رده‌م، سه‌رده‌می خه‌باتی نه‌ته‌وایه‌تییه‌ و ده‌توانم بڵێم: زۆربه‌ی زۆری خه‌ڵكی كورد، ئاواته‌خواز و خوازیاری رزگاریی كوردستانن و بۆ پاراستنی زمانی كوردیی كه‌ كۆڵه‌كه‌ی هێشتنه‌وه‌ی گه‌لی كورده‌ خه‌بات ده‌كه‌ن و تێده‌كۆشن.
ئێمه‌ كه‌ له‌ و‌ڵاتی سوید ده‌ژین و حكوومه‌تێكی سووسیال دێمۆكراته‌، هه‌ر هه‌موو حیزبه‌كانی ئه‌م و‌ڵاته‌، به‌ چه‌پ و راستییه‌وه‌، بێئه‌وه‌ی ده‌نگیشی بۆ بده‌ن، ئاڵای سویدیان به‌ ئاڵای نه‌ته‌وه‌یی خۆیان ناسیوه‌.

هیوادارم حیزبه‌كانی كوردستان و خه‌ڵكی كورد به‌ گشتیی، ئاڵای كوردستان، وه‌كوو ئاڵای نه‌ته‌وه‌یی گه‌لی كورد، له‌ خۆنیشاندان و كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌ و ئاهه‌نگ و یادكردنه‌وه‌كاندا، شێلگیرانه‌ و لێبڕاوانه‌، به‌رز بكه‌نه‌وه‌ و شانازیی پێوه‌ بكه‌ن.

له‌ كاتی ئێستادا و له‌ رۆژێكی وه‌ها ناسك و هه‌ستیاریشدا، گرنگ نییه‌ كورد كامه‌ ئاڵا هه‌ڵده‌بژێرێ و هه‌ڵیده‌دا، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و ئاڵایه‌ وه‌كوو سیمبۆڵی یه‌كگرتنی كورد به‌رز بكرێته‌وه‌، چونكه‌ فه‌له‌ستینییه‌كان به‌رله‌وه‌ی ناوچه‌یه‌كی ئۆتۆنۆمی بۆ خۆیان ساز بكه‌ن، یا بۆیان ده‌ستنیشان بكرێ، ئاڵایه‌كیان بۆ خۆیان درووست كرد، كه‌ ئێستا له‌ جیهاندا به‌ئاڵای فه‌له‌ستین ده‌ناسرێ. ئیستاش كه‌ ده‌وڵه‌تیان راگه‌یاندووه‌، ئه‌و ئاڵایه‌ له‌ هه‌موو بۆنه‌ و خۆنیشاندان و ئاهه‌نگێكدا به‌رز ده‌كرێته‌وه‌. جا لێره‌دا ده‌بێ، حیزبه‌كان ئه‌مه‌ش نه‌كه‌ن به‌ پێشبڕكێ و ناكۆكی كه‌ چ حیزب و لایه‌نێك درووستی كردووه‌، یان زووتر هه‌ڵیداوه‌، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌موو حیزبه‌كان و خه‌ڵكی كورد به‌ گشتیی په‌سندی بكه‌ن و به‌ ره‌سمییه‌تی بناسن.

12. سه‌ڕه‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ خاکی کوردستان هه‌میشه‌ له‌به‌رده‌ستی داگیرکه‌ردا بووه‌، به‌ڵام زمان و فه‌رهه‌نگ و ڕۆشنبیریی کوردیی پارێزراوه‌ و له‌ ئاستێکی زۆر به‌رزدا ماوه‌، ده‌توانی باسێک له‌سه‌ر مێژوی جۆری گۆرانی کوردیی، زمان و دیالیکته‌کان و ڕووناکبیری کوردیمان بۆ بکه‌ی؟

زمانی كوردیی
من پێموایه‌، كه‌م تا زۆر، هه‌موومان ئاگامان له‌ پرسگرێكی كورد و ئه‌و زوڵموزۆره‌ی كه‌ لێیده‌كرێ، هه‌یه‌، ئیتر پێویست ناكا، من باسی مێژووی سیاسی كوردستانتان بۆ بكه‌م. جیاوز له‌ خه‌بات و تێكۆشان، بۆ رزگاریی كوردستان، ته‌نیا شتێك كه‌ نه‌یهێشتووه‌ زمانی كوردیی بمرێ و له‌راستیدا نێوی ئێمه‌ی زیندوو راگرتووه‌، فۆلكلۆری كوردییه‌، به‌تایبه‌ت گۆرانیی، هه‌ر گۆرانیشه‌ كه‌ زمانه‌كه‌مانی زیندوو راگرتووه‌، چونكه‌ زۆر رووداوی گه‌وره‌ی مێژووییمان هه‌یه‌، كه‌ له‌ گۆرانییدا بۆمان ماوه‌ته‌وه‌.
زمانی كوردیی یه‌كێك له‌و زمانه‌ زیندووانه‌ی دنیایه‌ كه‌ ریشه‌ی هێند و ئه‌ورووپی هه‌یه‌ و زمانێكه‌ زاراوه‌ی زۆره‌ و كۆنترینی ئه‌م زاراوه‌گه‌له‌، هه‌ورامییه‌ و كه‌ڵوڕیی كه‌ زمانی گاتاكانی زه‌ڕده‌شتیان پێ نووسراوه‌ته‌وه‌! له‌و به‌شه‌ی ته‌ورات كه‌ له‌ زه‌مانی هه‌خامه‌نشییه‌كاندا نووسراوه‌، باسی یاسا و خوێندن و نووسین و زمان و فه‌رهه‌نگی ماده‌كان كراوه‌. به‌رده‌كانی بێستوون و سه‌رپێڵ زه‌ها و ته‌ختی سڵێمان و شوێنه‌واره‌كانی دیكه‌ی كوردستان، به‌ڵگه‌ن بۆ نیشاندانی ژیار و شارستانیه‌تی ماده‌كان و نه‌ته‌وه‌ی كورد. پارسه‌كان خه‌تی مێخییان له‌ ماده‌كان وه‌رگرتووه‌ و زۆربه‌ی رۆژهه‌ڵاتناسان لایانوایه‌ كه‌ زمانی ئاوێستایی هه‌ر ئه‌و زمانه‌یه‌ كه‌ ماده‌كان قسه‌یان پێكردووه‌. له‌ كۆندا زمانه‌ ئێرانییه‌كان به‌ سێ به‌ش دانراون: فارسی كۆن، ئاوێستایی، پاله‌وی، كه‌ پاله‌وییان ئه‌و زمانه‌ بووه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می ساسانییه‌كان له‌ ناوچه‌ی پارس (شیراز) قسه‌ی پێكراوه‌. زمانی ئاوێستاییش كه‌ ریشه‌ی كوردی هه‌یه‌ و له‌ پێوه‌ندیی له‌گه‌ڵ ئه‌و زمانه‌دا، ده‌وڵه‌تشایی نووسه‌ری خه‌ڵكی كرماشان له‌ كتێبه‌ به‌نرخه‌كه‌ی له‌ (جغرافیای غه‌ربی ئێران، یان كێوه‌ نه‌ناسراوه‌كانی ئاوێستا)دا ده‌ڵێ: زه‌ڕده‌شت ئه‌گه‌ر له‌ كوردستان له‌ دایك نه‌بووبێ و ئه‌گه‌ر له‌ كوردستانیش نه‌مردبێ، به‌هه‌رحاڵ سه‌رده‌مێك به‌ سه‌ر ئه‌م خاكه‌وه‌ ئه‌و ئایینه‌ی خۆی ره‌واج داوه‌ و به‌ڵگه‌ی به‌هێزیش گاتاكانی ئاوێستان كه‌ له‌ 100 وشه‌دا ده‌توانین بڵێین: كه‌ زیاتر له‌ 60 وشه‌ی كوردین‌ و شوێنه‌واره‌كانی ئه‌وڕۆ له‌ زمانی كوردیدا ماوه‌ته‌وه‌.

زمانی كوردیی یه‌كێكه‌ له‌ لقه‌كانی زمانه‌كۆنه‌كانی ئێران و پاشماوه‌ی زمانی مادییه‌ و له‌ درێژه‌ی رۆژگاردا گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه‌. ئه‌م زمانه‌ به‌ هۆی ساختی كۆمه‌ڵایه‌تی و هه‌ڵكه‌وتی جوغرافیایی كوردستان به‌ سه‌ر چه‌ند زاراوه‌دا دابه‌ش ده‌كرێ: هه‌ورامی، كه‌لهوڕی، كرمانجی، سۆرانیی، كه‌ سۆرانییه‌كه‌ی به‌ داخه‌وه‌ به‌ هه‌ڵه‌ به‌ سه‌رماندا بڕاوه‌، چونكه‌ ده‌بوو موكریانی بوایه‌ نه‌ك سۆرانی. من پێموایه‌ هه‌تا ئێستا زمانی كوردییان به‌ هه‌ڵه‌ دابه‌ش كردووه‌، چونكه‌ وه‌كوو ئه‌و ریزه‌ی كه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ نووسراوه‌ ده‌بێ دابه‌ش بكرێ، واته‌:

یه‌كه‌م: زاراوه‌ی (هه‌ورامی)یه‌ كه‌ شێوه‌كانیشی بریتین له‌: شه‌به‌كی، هه‌ورامی، لهۆنی، ژاوه‌رۆیی، زه‌نگه‌نه‌، زازاكی و باجه‌ڵان. ئاخێوه‌رانی ئه‌م زاراوه‌یه‌ و شێوه‌كانی له‌ كوردستانی رۆژهه‌ڵات، له‌ شاره‌كانی پاوه‌، نه‌وسوو، هه‌ورامان ته‌خت، هه‌ورامان لهۆن، ژاوه‌رۆ، دزڵی و چه‌ندین گوندی دیكه‌ ده‌ژین و، له‌ كوردستانی باشوریش بیاره‌، ته‌وێڵێ، به‌ڵخه‌، باخه‌كۆن، زه‌ڵم، بانی شار، سه‌رگه‌ت، هانه‌ دن، سۆسه‌كان، ئه‌حماوا، ئێڵان پێ، گوڵپ، نارنجڵه‌، ده‌گا شێخان، خه‌رپانی، بنجۆی دڕه‌، خارگێڵان، ده‌ره‌ی مه‌ڕ، گونده‌كانی شه‌به‌ك له‌ لای مووسڵ، له‌ كوردستانی باكووریش له‌ شاره‌كانی دیاربه‌كر و ده‌رسیم و بینگۆڵ تیره‌یه‌كی دیكه‌ له‌گه‌ڵ كوردی زاراوه‌كرمانج تێكه‌ڵاو ده‌ژین و به‌ كوردی زازا به‌نێوبانگن و به‌ زاراوه‌ی دوملكی (زازاكی) قسه‌ ده‌كه‌ن و ئه‌ژماریان ده‌گاته‌ 3 ملیۆن.

دووهه‌م: زاراوه‌ی كه‌ڵوڕی (فه‌یلی)یه‌ كه‌ شێوه‌كانیشی بریتین له‌: كرماشانیی، له‌كی، فه‌یلی، شیروانی، كۆده‌شتی. ئاخێوه‌رانی ئه‌م زاراوه‌یه‌ و شێوه‌كانی له‌ كوردستانی رۆژهه‌ڵات، له‌ شاره‌كانی كرماشان، ئیلام، قه‌سرشیرین، سه‌حه‌نه‌، كرند، كه‌نگاوه‌ر، ماییده‌شت، كولیایی، دینه‌وه‌ر مێهران، دێلوڕان و بڕێ ناوچه‌ی لوڕستان ده‌ژین و، له‌ كوردستانی باشووریش، له‌ خانه‌قین، مه‌نده‌لی، به‌دره‌، جه‌سان، كووت، عه‌ماره‌، زڕباتییه‌ و له‌ به‌غدادیش زۆرن.

سێهه‌م: كرمانجییه‌ كه‌ شێوه‌كانیشی بریتین له‌: بادینانی، بۆتانی، شه‌مدینانی، قووچانی. ئاخێوه‌رانی ئه‌م زاراوه‌یه‌ و شێوه‌كانی له‌ كوردستانی رۆژهه‌ڵات، له‌ شاره‌كانی قوتوور، ماكۆ، ورمێ، خۆی، سه‌ڵماس، برادۆست، ده‌ژین و له‌ كوردستانی باكووریش، له‌ دیاربه‌كر، وان، ئه‌رزنجان، ئورفا، ئه‌رزه‌ڕۆم، سه‌رحه‌د، بتلیس، جزیر، بۆتان، ماردین، خارت، سلۆپی، ئادیامان، له‌ كوردستانی باشووریش، له‌ شاره‌كانی زاخۆ، دهۆك، ئاكرێ، ئامێدی، بامه‌ڕنی و بادینان، له‌ ئێرانیش، له‌ قووچان، ده‌ره‌گه‌ز، بجنوورد، شیروان، فاراب، رۆبار، ده‌ماوه‌ند، له‌ كوردستانی باشووری بچووكیش، له‌ شاره‌كانی حه‌سه‌كه‌، قامیشلی، سه‌رێ كانی، عه‌یندیوه‌ر، عه‌فرین، عاموود و دێرك و توربا سپی.

چواره‌م: سۆرانی یان موكرییه‌ كه‌ شێوه‌كانیی بریتین له‌: موكوریانیی، ئه‌رده‌ڵانیی، سۆرانیی، بابانیی، گه‌رمیانیی. ئاخێوه‌رانی ئه‌م زاراوه‌یه‌ و شێوه‌كانی له‌ كوردستانی رۆژهه‌ڵات، له‌ شنۆ، نه‌غه‌ده‌، سه‌رده‌شت، مه‌هاباد، بۆكان، سایین قه‌ڵا، هه‌وشار، سه‌قز، بانه‌، مه‌ریوان، دیوانده‌ره‌، سنه‌، قوروه‌، دێگولان، كامیاران، ده‌ژین، له‌ كوردستانی باشووریش، له‌ هه‌ولێر، كۆیه‌، رواندز، دیانا، رانیه‌، قه‌ڵادزێ، دووكان، سلێمانی، چه‌مچه‌ماڵ، كه‌ركووك، پردێ، كفری، هه‌ڵه‌بجه‌، خورماڵ، سه‌ی سادق و عه‌ربه‌ت.

ئه‌م زاراوه‌گه‌له‌ هه‌ر كامێكیان خاوه‌ن مۆسیقای تایبه‌ت به‌ خۆیانن. بۆ نموونه‌، هۆره‌ بناغه‌ی گۆرانیی كه‌ڵوڕییه‌ و سیاچه‌مانه‌ بناغه‌ی گۆرانیی هه‌ورامی و لاوك بناغه‌ی گۆرانیی كرمانجی و حه‌یران بناغه‌ی گۆرانیی موكری یان سۆرانییه‌ و هه‌ر یه‌كێكیان خاوه‌ن فۆلكلۆری زۆر و زه‌به‌نن! (خاچاتوور ئه‌بوویان)، وێژه‌ناسی گه‌وره‌ی ئه‌رمه‌نیی، ده‌ڵێ: فۆلكلۆری كوردیی، ئه‌وه‌نده‌ پڕ و به‌رز و خێرۆمه‌نده‌، كه‌ كاری كردۆته‌ سه‌ر فۆلكلۆری گه‌لانی دیكه‌ی هاوسێی كوردیش.

(گاتا)کان!
زۆر كه‌س له‌ زانایانی كورد و نه‌كورد، گوتوویانه‌ كورد له‌ سه‌ره‌تادا موسوڵمان نه‌بووه‌ و ئاگرپه‌ره‌س بووه‌، واته‌ په‌یڕه‌وی ئایینی زه‌ڕده‌شت بووه‌ و، نوور یان زه‌ڕی له‌لا پیرۆز بووه‌، هه‌ورامان تا 400 ساڵ دوای هێرشی عه‌ره‌ب بۆ سه‌ر كوردستان، هه‌ر له‌سه‌ر ئایینی زه‌ڕده‌شت ماوه‌ته‌وه‌، له‌راستیشدا شوێنه‌واری ئه‌و ئایینه‌ له‌و ناوچه‌یه‌ ماوه‌ته‌وه‌.
له‌ ئێران دوو كتێب به‌ نێوه‌كانی (جغرافیای غرب ایران، یا كوههای ناشناخته‌ اوستا) و، (ترجمه‌ای بر فروردین یشت اوستا)، یان (زه‌ڕده‌شتی كورد)، ده‌رچوونه‌ كه‌ هه‌ردووكیان رۆحی شاد، (مامۆستا عمادالدین ده‌وڵه‌تشاهی) نووسیونی، كه‌ كورد و خه‌ڵكی كرماشان بوو، ئه‌م ئینسانه‌ زه‌حمه‌تێكی بێوێنه‌ی كێشاوه‌ و له‌ كتێبی یه‌كه‌م، نێوی ئه‌و كێوانه‌ی كه‌ له‌ ئاوێستادا هاتوون، هه‌موو ده‌رهێناوه‌ و جێگاكانی ده‌سنیشان كردوون كه‌ له‌ كوردستانن، له‌ كتێبه‌كه‌ی دیكه‌شیدا كه‌ ئازیه‌تیگرتنی رۆسته‌مه‌ بۆ زۆراو، سه‌لماندوویه‌تی كه‌ رۆسته‌م كورد بووه‌، كاره‌كه‌ی ده‌وڵه‌تشاهی له‌و كتێبه‌دا ئه‌وه‌مان بۆ روون ده‌كاته‌وه‌ كه‌: زه‌ڕده‌شت ئه‌گه‌ریش له‌ كوردستان له‌ دایك نه‌بووبێ و له‌ كوردستانیش نه‌مردبێ، لانیكه‌م بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر ئه‌م ئایینه‌ی خۆی له‌ كوردستان بڕو پێداوه‌ و به‌ ڵگه‌شی بۆ سه‌لماندنی ئه‌م بانگاشه‌یه‌، هه‌یه‌. به‌ پێی لێكۆڵینه‌وه‌كانی ئه‌م دواییانه‌، گاتاكان كوردین، یان به‌ كوردییه‌وه‌ نزیكن، نێوی زه‌ڕده‌شت، له‌ بنه‌ڕه‌تدا: (زه‌ڕه‌تا وه‌شته‌رای)یه‌، كه‌ له‌ دوو وشه‌ی (زه‌ڕه‌تا) واته‌ ((نوور)) و (وه‌شته‌رای) واته‌ ((داباری)) پێك هاتووه‌ و واژه‌كان كوردین، گاتاكانیش كه‌ زه‌ڕده‌شت نووسیونی، زۆربه‌ی وشه‌كانی به‌ زاراوه‌ی (كه‌لهوڕیی)یه‌وه‌ نزیكن.
كه‌ڵوڕ، تیره‌یه‌كه‌ له‌ تیره‌ كۆنه‌كانی كورد، كه‌ به‌ زاراوه‌ی پاله‌وی قسه‌ ده‌كه‌ن و شوێنه‌مێنگه‌ی به‌شی هه‌ره‌ زۆریان باشووری كوردستانی مه‌زنه‌ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان خانه‌قین و كرماشان و ئیلام. له‌ ئێراندا فارسه‌كان به‌ هه‌ڵه‌ به‌ زاراوه‌ی كه‌ڵوڕی ده‌بێژن: زبان پهلوی (فارسی میانه)، له‌ كاتێكدا زاراوه‌ی كه‌ڵوڕیی، زووانی كورده‌كانی باشووری ئێرانه‌ نه‌ك فارسی میانه‌، هه‌رچه‌ند ئه‌م زاراوه‌یه‌ ئه‌شكانییه‌كان و ساسانییه‌كان به‌كاریان هێناوه‌ و قسه‌یان پێ كردووه‌؛ وشه‌ی (پاله‌وی)، زاراوه‌ی ئه‌و كوردانه‌ن كه‌ به‌ زاراوه‌ی (كه‌لهوڕیی) و (فه‌یلی) و (له‌كیی) قسه‌ ده‌كه‌ن و له‌ وشه‌ی (پاڵه‌) وه‌رگیراوه‌؛ (فه‌یلی)ش له‌ بنه‌ڕه‌تدا (پاله‌وی) بووه‌ و عه‌ره‌ب ئه‌م وشه‌یه‌ی گۆڕیوه‌ بۆ (فه‌هله‌وی) و دواتر بووه‌ به‌ فه‌یلی!
ئه‌م گاتاگه‌له‌، ئه‌گه‌ر كوردیش نه‌بن، لانیكه‌م ده‌توانین له‌ 1000 وشه‌، زۆرتر له‌ 600 وشه‌ی كوردیی تێدا ده‌ربێنین كه‌ له‌ زمانی كوردیدا هه‌ن و ماون، چونكه‌ له‌ چه‌ند بنزاراوه‌ بۆ نووسینی ئه‌م گاتاگه‌له‌ كه‌ڵك وه‌رگیراوه‌، پاشماوه‌ی ئایینی زه‌ڕده‌شتیش له‌ كوردستان، ئێزیدییه‌كان و به‌شێك له‌ یارسانه‌كانن كه‌ كتێبی ئایینیی ئه‌مانه‌ش، كوردین، به‌هه‌رحاڵ ئه‌وه‌نده‌ی كه‌ پێوه‌ندی به‌ ئێمه‌ی كورده‌وه‌ هه‌بێ له‌ كۆن و ئێستادا، ئه‌و شیعره‌ مێژوویییانه‌ن كه‌ له‌ دو توێی كتێبگه‌لێكی وه‌كوو گاتاكانی زه‌ڕده‌شت و ئایینه‌كانی یارسان و ئێزدیدی و هه‌ورامان و شوێنانی دیكه‌دا ماونه‌ته‌وه‌، (گات، یان گاتا)، وشه‌یه‌كی ئاوێستاییه‌ كه‌ له‌ پاله‌وی كۆندا، (گاس)یان پێگوتووه‌.
(هات) وشه‌ی (هات)، كه‌ به‌ندبه‌ندی گاتاكان پێك دێنن و، وشه‌ی (گات)یش، هه‌ر دووكیان ئه‌مڕۆ له‌ كوردیدا ماونه‌ته‌وه‌، (هات) كه‌ له‌ چاوگی (هاتن) وه‌رگیراوه‌، چه‌ند واتا ده‌دا، یه‌كه‌م، هات: واته‌ هاتن، دووهه‌م، هات: یانێ به‌خت و شانس، سێهه‌م: هات به‌ مانا ئایینییه‌كه‌ی واته‌: نه‌دا، بانگێك كه‌ له‌ ئاسمانه‌وه‌ دێته‌ سه‌ر پێغه‌مبه‌ران، (گات)یش به‌ كوردیی كۆن و ئێستاش، یه‌كه‌م واته‌: بانگكردن و چڕین، كه‌ له‌ ناوچه‌ی هه‌ولێر و كۆیه‌ و رواندز و موكوریان، به‌كار ده‌برێ، وه‌كوو: شیلانم بۆ گاز كه‌، یانێ شیلانم بۆ قاو، یان بانگ كه‌، دووهه‌م گات: واته‌ سكاڵا و بانگ و هاوار و نزا، به‌تایبه‌ت له‌ نیاییش و مه‌راسمی ئایینیدا. گاتا له‌ كۆندا، نێوی ئه‌و سروودانه‌ بووه‌، كه‌ له‌ ستاییشی ئایینی زه‌ڕده‌شتدا خوێندراون، سروودیش دیاره‌ به‌ هه‌ڵبه‌ستی بڕگه‌یی ده‌گوترێ نه‌ك په‌خشان، گاتاكان به‌ شیعری بیستبڕگه‌یی كه‌ ئه‌مڕۆ له‌ كوردستاندا شوێنه‌واری ماوه‌ته‌وه‌ گوتراوه‌. هێرۆدۆت ده‌ڵێ: له‌ ئێرانی كۆندا، موغه‌كان، له‌ كاتی نوێژ و سپاسی یه‌زداندا و له‌ كاتی قوربانیكردندا، سازیان ژه‌ندووه‌ و ئاوازیان چڕیوه‌، واته‌ له‌ ئایینی زه‌ڕده‌شتدا هه‌موو په‌رستنێك به‌ ئاوازه‌وه‌ ئه‌نجام دراوه‌، ئه‌مه‌ش راسته‌ چونكه‌ له‌ ئاڤێستادا بۆ خوێندنه‌وه‌ی گاتاكان، ئاماژه‌ به‌ چڕینی ئاواز كراوه‌، هه‌ندێ زاناش پێیان وایه‌ كه‌ وشه‌ی قه‌تار كه‌ له‌ گۆرانیی كوردیدا هه‌یه‌، له‌ گاتا وه‌رگیراوه‌، له‌ زمانی سانسكریتیشدا گات به‌ واتای چڕین و گوتنی ئاواز دێت، له‌ كتێبگه‌لی بووداییشدا گات به‌و چامه‌ و مه‌نزوومه‌گه‌له‌ی ده‌گوترێ كه‌ له‌ شێوه‌ی په‌خشانن. من لێره‌دا بۆ سه‌لماندنی ئه‌و قسه‌یه‌ دوو به‌ند له‌ به‌نده‌كانی گاتاكانی زه‌ڕده‌شت به‌ نموونه‌ دێنمه‌وه‌ كه‌ كوردین و له‌ ئێراندا له‌ ژێر نێوی (زبان پهلوی)، كه‌ له‌سه‌تا سه‌ت، به‌ كوردییه‌وه‌ نزیكه‌، وه‌رگێڕدراوه‌ته‌ سه‌ر فارسی، له‌ كاتێكدا وشه‌كان زۆرتری كوردین و له‌ زمانی كوردییشدا شوێنه‌واریان ماوه‌ته‌وه‌، زمانی پاله‌ویش وه‌ك ده‌ركه‌وتووه‌، به‌ زاراوه‌ی كه‌لهوڕییه‌وه‌ نزیكه‌، هه‌تا فارسیی، شیعره‌كه‌ش ئه‌مه‌یه‌: ئه‌شاوۆ فره‌ده‌سای ئه‌سپه‌رێزه‌تا تواڤانه‌ش مه‌زدا ئه‌هوورا یه‌دا ئه‌مه‌ هاتی 31 ی، به‌ندی 16 یه‌ له‌ گاتاكانی زه‌ڕده‌شت، واتای شیعره‌كه‌ش ئه‌مه‌یه‌: شاهۆ هه‌تا ده‌گاته‌ ئه‌سپه‌رێز، ئه‌مبه‌ر و ئه‌وبه‌ر، زنجیره‌ چیایه‌، چه‌می دووئاوانیش كه‌ له‌ نێوانیانه‌وه‌ ده‌ڕوا، ئه‌هوورامه‌زدا پێی به‌خشیوین! شاهۆ چیایه‌كه‌ له‌ كێوه‌كانی زاگرۆس له‌ هه‌ورامان، ئه‌سپه‌رێزیش هه‌ر چیایێكه‌ سه‌ر به‌ ناوچه‌ی هه‌ورامان، كه‌ له‌وبه‌ری دووئاو به‌رانبه‌ر به‌ چیای شاهۆ هه‌ڵكه‌وتووه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌مرۆ له‌به‌رچاو و له‌به‌رده‌ست بێ، چووار (مێلۆدی)، یان (هه‌وا)مان له‌ گۆرانیی كوردیدا هه‌یه‌، كه‌ زۆر كۆنن، ئه‌و هه‌واگه‌له‌ش: (هۆره‌ و سیاچه‌مانه‌ و لاوك و حه‌یران)ن، كه‌ ده‌مبه‌ده‌م و سینه‌به‌سینه‌، ماونه‌ته‌وه‌! ئه‌م هه‌واگه‌له‌، به‌تایبه‌ت (هۆره‌)، كه‌ به‌ كه‌لهوڕی و جافیی، ده‌گوترێ و زۆر كۆنه‌، هه‌م به‌ پێی نێوه‌كه‌ی، هه‌میش كۆنبوونی مێلۆدییه‌كه‌ و هه‌روه‌ها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ناو یارسانه‌كانیشدا باوه‌ و وه‌كوو كه‌لام دیچڕن، وا ده‌رده‌كه‌وێ هه‌ر ئه‌و مێلۆدییه‌ بێ كه‌ سه‌رده‌می زه‌ڕده‌شت وه‌كوو سروودی ئایینی له‌ مه‌راسم و نیاییشه‌كاندا گوتراوه‌.
گزنفۆنی یۆنانی كه‌ ساڵی 401 ی به‌ر له‌ زایین به‌ بانگهێشتنی كوورۆشی كوڕی داریۆش هاتۆته‌ و‌ڵاتی ئێرانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، له‌ كاتی گه‌ڕانه‌وه‌ی 12000 سوواره‌كه‌یدا بۆ یۆنان، له‌ كوردستان 355 تا 430 ی زایینی، تووشی شه‌ڕ ده‌بن، گزنفۆن ده‌ڵێ: كورده‌كان كه‌ ویستیان هێرش بكه‌نه‌ سه‌رمان، جۆرێك سروودی پڕجۆش و خرۆشیان ده‌گوت كه‌ ریتم و میزانی نه‌بوو، ئه‌و سرووده‌ پڕجۆشوخورۆشه‌، ره‌نگه‌ هه‌ر ئه‌م هۆره‌یه‌ بووبێ كه‌ ئه‌مڕۆ ماوه‌ته‌وه‌ و ریتمی نییه‌ و ئازاد ده‌گوترێ. هۆره‌ چییه‌؟ هۆره‌ زۆرتر بێ مۆسیقاده‌گوترێ، به‌ڵام هه‌ندێ جار له‌گه‌ڵ ته‌مووره‌ و بلوێریش گوتراوه‌، ئه‌م هه‌وایه‌ وه‌ك گوتم، ریتم و میزانی نییه‌ و له‌ گوتندا ئازاده‌ و به‌ ناره‌ناری پچڕپچڕ ده‌گوترێ، هۆره‌ زۆرتر به‌ قوڕگ ده‌گوترێ و هۆره‌وێژ، ده‌ستێكی، یان هه‌ردوو ده‌ستی له‌ پشتگوێ ده‌نێ و هه‌واكه‌ی پێده‌چڕێ، له‌ باری زانستی مۆسیقاوه‌، یه‌ك په‌رده‌یه‌ و ئه‌گه‌ر له‌ سۆله‌وه‌ ده‌س پێبكا، هه‌ر به‌ سۆل كۆتایی پێدێ، وشه‌ی (هۆره‌)، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ بۆ ستاییشی ئه‌هوورامه‌زدا گوتراوه‌، له‌ واژه‌ی (ئه‌هوورا) وه‌رگیراوه‌ و، هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ له‌ كۆندا گوتراوه‌، له‌ ناو ده‌روێشانی ئایینی ئیسلام و په‌یڕه‌وانی ئایینی یارساندا ده‌گوترێته‌وه‌، هۆره‌ له‌كاتی مردنی كه‌سێك، یان روودانی كاره‌ساتێك، به‌ هه‌وایه‌كی خه‌مگین، ده‌گوترێ. شیعره‌كانی هۆره‌ له‌ كۆندا هه‌ڵگری گوته‌پیرۆز و ئاسمانییه‌كانی ئاوێستا بووه‌، به‌ڵام له‌وكاته‌وه‌ كه‌ ئایینی ئیسلام له‌ناو كورددا جێگه‌ی گرتووه‌، هۆره‌ له‌ لایه‌ن ده‌روێشه‌كانی كوردستانه‌وه‌، شێوه‌ی ئایینیی گرتۆته‌ خۆی و به‌ شیعری عیرفانیش ده‌گوترێ، جگه‌له‌مه‌، به‌ شیعری دڵداریش ده‌گوترێ و هۆره‌ به‌گشتی، هه‌م له‌ شایی، هه‌میش له‌ پرسه‌دا ده‌یچڕن، هۆره‌ وه‌كوو گاتاكان، به‌ شیعری بیستبڕگه‌یی ده‌خوێنرێت. هۆره‌ له‌ ناوچه‌كانی گۆران، سه‌نجابی، قه‌ڵخانی، زه‌هاو، كرماشان، ئیلام و لوڕستاندا باوه‌ و ده‌گوترێ، هۆره‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌ سۆزه‌ كه‌ له‌و ناوچه‌یه‌ (كزه‌)یشی پێده‌ڵێن، هۆره‌ به‌یانگه‌ری داستانگه‌لی قاره‌مانانه‌ و ئاشقی و حه‌ماسییه‌، به‌نێوبانگترین و كۆنترین هۆره‌، هۆره‌ی (عه‌زیز و ته‌كش)ه‌، كه‌ داستانێكی حه‌ماسییه‌، جۆره‌كانی هۆره‌ بریتین له‌: (گوڵه‌خاك، لوڕیچڕ، سووارانه‌، قه‌ڵوه‌زیچڕ، قاچاخچیچڕ، دووده‌نگی (دووقۆڵیی)، غه‌ریبیچڕ، ئه‌كبه‌رخانیی، كڵاودڕ، یه‌كده‌نگیی، ئه‌ركه‌وازیچڕ، هه‌ی سووار هه‌ی سووار، گڵه‌وه‌ده‌ر، یۆسۆكڵاوزه‌ڕ، بانده‌سانیی، شاحوسێنیی، سارۆخانیی، جڵه‌وشایی، ته‌رز، مه‌جنوون، سه‌حه‌ری، باریه‌، دۆباڵا، غه‌ریویی، بانبنه‌یی و پاوه‌مووری)، جۆرێكی دیكه‌ش هۆره‌مان هه‌یه‌ كه‌ پێده‌گوترێ: موور، واته‌ شیوه‌ن و زارییه‌ كه‌ زۆرتر ژنان ده‌یڵێن و له‌ هه‌ندێ ناوچه‌ش پیاوان دیچڕن، جۆرێكی دیكه‌ی هۆره‌مان هه‌یه‌ كه‌ له‌ كۆندا كاتی شه‌ڕ له‌گه‌ڵ دوژمن، هۆره‌وێژان چڕیویانه‌. وه‌ستای هۆره‌ له‌ كوردستان، له‌ ساڵانی پێش ئێستا له‌ناو جافه‌كاندا: كۆچكردوو (عه‌لی نه‌زه‌ر) و له‌ناو كه‌لهوڕیشدا: كۆچكردوو (دارا خان) و، ئێستاش (عه‌لی كه‌ره‌مینه‌ژاد) كه‌ به‌ حاجی تووتی ناسراوه‌ و هه‌روه‌ها (سه‌ی قولی) خه‌ڵكی شاهاوا، یان مه‌نده‌لی كۆن بوونه‌، له‌ كۆنیشدا وێژه‌رانی هۆره‌، ئه‌م مامۆستایانه‌ن كه‌ له‌ خواره‌وه‌ نێویان هاتووه‌: (بارامبه‌گی وه‌له‌دبه‌گی)، كه‌ به‌ (سه‌ردار ئه‌كره‌م) به‌نێوبانگ بووه‌؛ هونه‌رمه‌ندی نه‌مر، (سه‌یید عه‌لی ئه‌سغه‌ری كوردستانیی)، (خه‌ڵیفه‌ حه‌مه‌ومین به‌گ)، (مه‌حمووی عه‌یزه‌ت به‌گ)، (عه‌لی ئه‌شره‌فی حسه‌ین به‌گ پاشای گۆران)، (عه‌لی نه‌زه‌ری كرندیی) و، (نه‌جات و به‌ساتی عوسمانوه‌ند)، له‌ سه‌رده‌می ساسانییه‌كانیشدا نه‌كیسا جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ بیتبێژ، یان هۆنیاواچێكی زه‌به‌رده‌ست بووه‌، باشترین هۆره‌چڕی ده‌رباری ساسانییش بووه‌. سیاچه‌مانه‌
هه‌وا، یان مێلۆدییه‌كی دیكه‌شمان له‌ كوردیدا هه‌یه‌ كه‌ پێی ده‌گوترێ: سیاچه‌مانه‌، ئه‌م هه‌وایه‌ش هه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می زه‌ڕده‌شت و وێده‌چێ هه‌ر سه‌ر به‌و پێنج فه‌رزه‌ عیباده‌ته‌ی بێ كه‌ زه‌ڕده‌شت دایناوه‌ و ئه‌م هه‌وایه‌ش له‌ مێژوودا به‌ (له‌حنی ئه‌ورامه‌ن) نێوی هاتووه‌، سیاچه‌مانه‌ به‌ زاراوه‌ی هه‌ورامیی ده‌گوترێ، زاراوه‌ی هه‌ورامیی، هه‌تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ دوایین میرنشینی كورد، واته‌ ئه‌رده‌ڵانه‌كان، له‌ ده‌سه‌ڵات كه‌وتوون، زمانی شیعریی شاعیرانی كۆنی كوردستان بووه‌ له‌ به‌شی ئه‌م قه‌ڵه‌مڕه‌وه‌دا، به‌ڵگه‌ی درووست بۆ سه‌نه‌د كه‌ روونی ده‌كاته‌وه‌ هه‌ورامان سه‌ر به‌ ئایینی زه‌ڕده‌شت بووه‌، كتێبه‌كه‌ی (پیر شالیاری هه‌ورامیی)یه‌ كه‌ مامۆستا قانع ئاماژه‌ی پێكردووه‌ و ده‌ڵێ: پیر شالیار، یه‌كێ له‌ رێبه‌رانی ئایینی زه‌ڕده‌شت بووه‌ كه‌ له‌ هه‌ورامان ژیاوه‌ و، كتێبێكی نووسیوه‌ به‌ نێوی (ماریفه‌تو پیر شالیار)، كه‌ به‌ كۆنترین كتێبی كوردی داده‌نرێ و له‌م شیعره‌دا ئاوه‌ها باسی ده‌كا: ماریفــه‌تـو پیــــر، وتـه‌ی شالیـــاره‌ كـه‌ بـه‌ پیـــــر شالیــار لـه‌ گشت دیاره‌ هه‌ورامان هه‌رێمێكی شاخاویی و به‌رینه‌، كه‌ سنووری ده‌ستكردی ئێران و ئێراق كردوویه‌ به‌ دوو به‌ش، به‌شی گه‌وره‌ی له‌ كوردستانی بنده‌ستی ئێرانه‌ و داگری چه‌ند شار و شارۆچكه‌ی گه‌وره‌ و بچووكه‌ و به‌شه‌كه‌ی دیكه‌شی له‌ كوردستانی بنده‌ستی ئێراقه‌ كه‌ هه‌ر هه‌موویان به‌ زاراوه‌ی هه‌ورامی قسه‌ ده‌كه‌ن، هه‌ورامان له‌ دوو وشه‌ پێك هاتووه‌: (هۆرا) و (مان)، كه‌ به‌ كوردی (هۆرا) واته‌ (ئه‌هوورا) و (مان)یش واتا: (ماڵ و بنه‌ماڵه‌)، سا واتای هه‌ورامان ده‌بێته‌: (بنه‌ماڵه‌ی ئه‌هوورایییه‌كان)، هه‌ورامان مانای دیكه‌ش ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ده‌بێته‌ (هۆرئامان)، واته‌ (جێگای هه‌ڵاتنی خۆر)، چونكه‌ وه‌ك گوتمان هه‌ورامان به‌رز و شاخاوییه‌. (دوكتۆر موعین) خاوه‌نی (فه‌رهه‌نگی موعین) له‌ قامووسه‌كه‌یدا ده‌ڵێ: (فه‌هله‌وییه‌)، عه‌ره‌بیه‌ و له‌ بنه‌مادا (په‌هله‌وی)یه‌، په‌هله‌ویش شیعرێكه‌ كه‌ به‌ یه‌كێ له‌ زمانه‌ ناوچه‌یییه‌كانی ئێران ( واته‌ زمانی غه‌یره‌ ئه‌ده‌بی و ره‌سمی،،)، له‌سه‌ر وه‌زنه‌كانی عرووز یا وه‌زنی هیجایی دانراون و به‌شێكیان له‌ قاڵبی (دووبه‌یتی)دان، دیاره‌ (د، معین)، ئاماژه‌ی به‌وه‌ نه‌كردووه‌ كه‌ نێوی ئه‌م زاراوه‌یه‌، چییه‌،، و هی چ ناوچه‌یه‌كه‌،، له‌كاتێكدا كوردییه‌ و باسی نه‌كردووه‌، فه‌هله‌وی یا فه‌هله‌ویات به‌ هه‌وای تایبه‌تی وه‌كوو گۆرانیی خوێندراوه‌ته‌وه‌ و ئه‌و هه‌وایه‌ جاروبار هه‌ر (په‌هله‌وی) و هه‌ندێ جاریش (ئۆرامه‌، ئۆرامه‌ن و ئۆرامه‌نان)یان پێ گوتووه‌ و (ئۆرامه‌ن، یان ئۆرامه‌نان) هه‌وایه‌كی كۆنی مۆسیقایه‌، تا ده‌گاته‌ ئه‌و جێگایه‌ی كه‌ ده‌ڵێ: فه‌هله‌ویات به‌ هه‌وای تایبه‌تی وه‌كوو گۆرانیی خوێندراوه‌ درووسته‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌ڵێ: هه‌ندێ جاریش ئه‌ورامه‌نانیان پێگوتووه‌ درووست نییه‌ چونكه‌ فه‌هله‌ویات هه‌ر ئه‌و زاراوه‌یه‌یه‌ كه‌ كوردی ئیلام و كه‌لهوڕ قسه‌ی پێده‌كه‌ن و پاله‌وییه‌ و هه‌ورامیی نییه‌، بۆ زیاتر روونكردنه‌وه‌ی ئه‌م باسه‌، ئاماژه‌یه‌ك به‌ وشه‌ی فه‌یلی ده‌كه‌م.

پاڵه‌وان: رنجبه‌ر، پاڵه‌، سه‌پان؛ 2. په‌ڵه‌ ده‌خڵی نه‌دووراو؛ 3 مرۆڤی زۆردار و به‌هێز؛ 4. دارێ كه‌ ده‌خرێته‌ بن كاریته‌وه‌؛ 5 فه‌رمانبه‌ری شار؛ 6 پاڵه‌: شاری ئه‌و كوردانه‌ی كه‌ له‌ كۆندا سه‌ر به‌ ئایینی زه‌ڕده‌شتی بوونه‌؛ 7. شاری گاوران؛ 8. ده‌ربار و دیوه‌خانی گه‌وره‌پیاوان؛ 9. نێوی كۆنی دیالێكتی كه‌ڵوڕی كه‌ له‌ ئێراندا فارسه‌كان به‌ هه‌ڵه‌ پێی ده‌بێژن: زبان پهلوی (فارسی میانه) له‌ راستیدا زووانی كورده‌كانی باشووری ئێرانه‌، هه‌رچه‌ند ئه‌م زاراوه‌یه‌ ئه‌شكانییه‌كان و ساسانییه‌كان به‌كاریان هێناوه‌ و قسه‌یان پێ كردووه‌؛ وشه‌ی (پاله‌وی)، زاراوه‌ی ئه‌و كوردانه‌ن كه‌ به‌ زاراوه‌ی (كه‌لهوڕیی) و (فه‌یلی) و (له‌كیی) قسه‌ ده‌كه‌ن و له‌ وشه‌ی (پاڵه‌) وه‌رگیراوه‌؛ (فه‌یلی)ش له‌ بنه‌ڕه‌تدا (پاله‌وی) بووه‌ و عه‌ره‌ب ئه‌م وشه‌یه‌ی گۆڕیوه‌ بۆ (فه‌هه‌له‌وی) و دواتر بووه‌ به‌ فه‌یلی!؛ دوكتۆر موعین له وشه‌دانه‌كه‌یدا ئاماژه‌ی پێ كردووه‌.
بڕوانه‌ ئه‌و هۆنراوه‌یه‌ی فردۆسی له‌ بنه‌وه‌ كه‌ فارسییه‌! له‌ فه‌رهه‌نگی فارسی عمیددا هاتووه‌ كه‌: پاڵه‌ یان په‌هله‌، واته‌: پارت و قه‌ومی فارس و پاڵه‌وان و دلێر و جه‌نگاوه‌ر و زۆری دیكه‌ و له‌وێش هۆنراوه‌یه‌كی فردۆسی به‌ نموونه‌ هێناوه‌ته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێ:
گزین كرد ازان نامداران سوار
دلیران جنگی ده و دوهزار
هم از پهلوی، پارس، كوچ و بلوچ
ز گیلان جنگی و دشت و سروچ
واته‌: له‌و سواره‌ ناودارانه‌یان هه‌ڵبژارد،
له‌و دلێره‌ شه‌ڕاشۆیانه‌، دوازده‌ هه‌زار،
هه‌م له‌ پاله‌وی و پارت و كۆچه‌ر و به‌لووچ،
له‌ گێڵانی شه‌ڕكه‌ر و ده‌شتییه‌كان و سرووچ!
مه‌به‌ستی فردۆسی له‌ په‌هله‌وی (پاله‌وی) لێره‌دا فارس نییه‌ و به‌ڵكوو كورده‌ چونكه‌ به‌ كوردی كه‌ڵوڕی ئه‌و سه‌رده‌مه‌یان گوتووه‌ پاڵه‌ و پاڵه‌وان، پاله‌ویش ئه‌و كوردانه‌ی ده‌گرێته‌وه‌ وا به‌ زاراوه‌ی كه‌ڵوڕی قسه‌یان كردووه‌ و داگری شاره‌كانی ئیلام و به‌دره‌ و جه‌سان و كووت و عه‌ماره‌ و كرماشان، ته‌نانه‌ت ئه‌و كوردانه‌ی كه‌ له‌ ناوچه‌ی شیرازدا ژیاون و له‌ هێرشی عه‌ره‌ب بۆ سه‌ر ئێران و كوردستان به‌ر قه‌ڵاچۆی عه‌ره‌ب كه‌توون و ئه‌بوو موسلێمی خوراسانی و هاوڕێكانی له‌و كوردانه‌ن كه‌ هه‌ڵاتوون بۆ ئه‌وێ له‌وێش كوژراون! ره‌نگه‌ پاله‌ویش هه‌موو كوردیش بێ، چونكه‌ زمانی سه‌رده‌می ساسانی و ته‌نانه‌ت ئه‌شكانی و هیدیكه‌ش پاله‌وی بووه‌. به‌راستی خه‌ڵكی فارس ده‌بێ ئه‌وه‌ بزانن كه‌ (زبان پهلوی) كه‌ فارس بانگاشه‌ی بۆ ده‌كا و به‌ فارسی داده‌نێ، فارسی نییه‌ و یه‌كێ له‌ زاراوه‌ كۆنه‌كانی زمانی كوردییه‌ و به‌ زاراوه‌ی كه‌ڵوڕیی ناسراوه‌ و له‌ كۆندا پێی گوتراوه‌: زمانی كورده‌كانی باشووری ئێران. بڕوانه‌ بۆ فه‌یلی.
فه‌یلی یانێ چی؟ وشه‌ی فه‌یلیی له‌راستیدا به‌م شێوه‌یه‌ی كه‌ له‌ خواره‌وه‌ باسی ده‌كه‌م، به‌سه‌ر ئه‌و به‌شه‌ له‌ كورددا داسه‌پاوه‌، كه‌ له‌ به‌غدا ده‌ژین و هه‌موویان له‌ بنه‌ڕه‌تدا خه‌ڵكی ئیلامن و له‌وێوه‌ كۆچیان كردۆته‌ به‌غدا. ته‌واوی خاكی ئیلام خوار و ژوور بگه‌ڕێی، جگه‌ له‌ گوندێك نه‌بێ له‌ دووڕێیانی سۆمار، گونده‌ش نێوی (زه‌ڕنه‌)یه‌ كه‌ 150 ماڵن، شوێنێكی دیكه‌ شك نابه‌ی كه‌ خه‌ڵكێكی لێ هه‌بێ به‌ نێوی فه‌یلی! به‌ دیتنی هه‌ندێ شیعه‌ی خه‌ڵكی ئیلام، گوایه‌ نزیكه‌ی 400 سه‌د ساڵ له‌مه‌وبه‌ر، حاكمێك به‌ نێوی حوسێن خانی عه‌باسی عه‌له‌وی، كه‌ له‌ شیعه‌كانی نه‌جه‌ف بووه‌، له‌ ئیلام حوكمی كردووه‌ و به‌م حوكوومه‌ته‌یان گوتووه‌: (فێئه‌ت عه‌لی)، واته‌ (جه‌ماعه‌تی عه‌لی، یان، په‌یڕۆیانی عه‌لی!!)، ئه‌م حاكمه‌ باسی خۆی وه‌كوو شه‌جه‌ره‌ له‌ سه‌ر به‌ردێك له‌ (ده‌ڕه‌شار) هه‌ڵكه‌ندووه‌ و گوتوویه‌تی: ئێمه‌ عه‌ره‌بین و له‌ شیعه‌كانی نه‌جه‌ف و خه‌ڵكی ئه‌وێین! ئه‌وسا دوای چه‌ند ساڵ ده‌سه‌ڵات له‌وێ، ساڵی 1928 له‌ شه‌ڕی (رنوو)دا شكست ده‌خۆن و، دوای ئه‌و شكسته‌ ئیلام به‌ جێ دێڵن و ده‌چنه‌وه‌ نه‌جه‌ف، له‌و كۆچه‌شدا زۆر له‌ كورده‌كانی ئیلام ره‌گه‌ڵیان ده‌كه‌ون و ده‌چنه‌ كووت و به‌غدا، حوسێن خان ده‌مرێ و قه‌بری له‌ نه‌جه‌فه‌، ئه‌مانه‌ كه‌ به‌ فێئه‌ت عه‌لی نێویان ده‌ڕوا، له‌ به‌غدا ده‌س ده‌كه‌ن به‌ بازرگانیی و بازرگانی و ده‌وڵه‌مه‌ن ده‌بن، كورده‌ شیعه‌كانی ئیلامیش كه‌ خۆیان به‌ په‌یڕه‌وی فێئه‌ت عه‌لی ده‌زانن، پاڵیان پێوه‌ ده‌ده‌ن و زۆربه‌ی شوێنه‌كانی به‌غدا و كووت ده‌خه‌نه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆیان!

ئه‌م دیتنه‌ دیتنێكی هه‌ڵه‌یه‌ و له‌ راستیدا وا نییه‌ و وشه‌ی فه‌یلی عه‌قڵ نایبڕێ كه‌ پێوه‌ندی به‌ وشه‌ی (فێئه‌ت عه‌لی) یه‌وه‌ بێ، به‌ڵكوو وشه‌ی فه‌یلی (په‌هله‌وی) بووه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن عه‌ره‌به‌وه‌ كراوه‌ به‌ فه‌یلی. كوردی فه‌یلی كه‌ نزیكه‌ی 400 ساڵه‌ له‌ به‌غدا ده‌ژین و له‌ ئیلامه‌وه‌ كۆچیان كردووه‌ بۆ ئه‌وێ، خه‌ڵكی ئیلامن و كوردی ره‌سه‌نن و ره‌دووی ئایینزای شیعه‌ن. فه‌یلییه‌كان دوای دامه‌زرانی ده‌وڵه‌تی ئێراق، له‌ به‌غدا نادییه‌ك ده‌كه‌نه‌وه‌ و له‌ كاروباری ده‌وڵه‌تدا زۆر ده‌ستیان ده‌ڕوا و زۆرێك له‌ بازاڕه‌ گه‌وره‌ و گرنگه‌كانی به‌غدا ده‌خه‌نه‌ ژێر ركێف و ده‌سه‌ڵاتی خۆیان؛ به‌ڵام حوكوومه‌تی ئێراق، ساڵی 1945، نادییه‌كه‌یانی داخست و به‌ سه‌دان كه‌سیان له‌ زیندانه‌كانی ئێراقدا بێسه‌روشوێنن كران و به‌ ده‌یان هه‌زار كه‌سیانی ره‌وانه‌ی ئێران كرد به‌ تاوانی ئه‌وه‌ی كه‌ شیعه‌ن و ئێرانین. فه‌یلییه‌كان له‌ سه‌رده‌می هاتنه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی عه‌بدولكه‌ریم قاسم و له‌ شۆڕشی بارزانیدا ده‌وری باشیان هه‌بووه‌ و ئێستاش ئه‌ژمارێكی به‌رچاویان له‌ كوردستانن و خه‌رێكی كار و تێكۆشانن له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی كوردستانی باشووردا، به‌ڵام له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی سه‌ددام حسێنی به‌عسیدا زه‌ربه‌ی قورسیان وێكه‌وت و نزیكه‌ی 8000 كوڕی گه‌نجیان به‌ ده‌ستی به‌عسییه‌كان و ئه‌من و موخابه‌رات ئه‌نفال كرا و كۆمه‌ڵێكی زۆریشیان له‌ زیندانا تێدا چوو.
له‌مه‌ڕ زاراوه‌ی پاله‌وی (فه‌یلی)، (دوكتۆر موعین) ده‌ڵێ: كۆنترین به‌ڵگه‌ی نووسراوی كوردیی، كه‌ به‌م تیره‌یه‌وه‌ به‌سراوه‌ته‌وه‌، چوارینه‌كانی (بابا تایه‌ری عوریان)ه‌ كه‌ له‌سه‌ره‌تای چه‌رخی یازده‌هه‌می عیسایی له‌ (هه‌مه‌دان)ی ئێستا (هه‌نگمته‌نا)ی پایته‌ختی ماده‌كان دایناون و ئه‌ویش هه‌ر په‌یڕه‌وی ئه‌م ئایینه‌ بووه‌، (بابا تاهیر) چوارینه‌كانی به‌ شێوه‌ی ئه‌و چوارینه‌ فۆلكلۆرییانه‌ی كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌ نێوی (په‌هله‌وی)ی ناسراون و دوایی عه‌ره‌ب كردوویه‌تی به‌ (فه‌هله‌ویات)، داناوه‌. له‌ راستیشدا درووستتر له‌ هه‌موو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بڵێیین: فه‌یلیی كه‌ به‌ ره‌ته‌وه‌ و به‌ سۆلان خه‌لكی ئیلامن و وه‌ك باسم كرد له‌گه‌ڵ حوسێن خانی عه‌باسی عه‌له‌وی كۆچیان كردۆته‌ نه‌جه‌ف و به‌غدا، خاوه‌نی زووانی پاله‌وین كه‌ زاراوه‌ی كه‌ڵوڕییه‌، واته‌: زاراوه‌ی كورده‌كانی باشووری كوردستان، ئه‌و زاراوه‌یه‌ی كه‌ گاتاكانی زه‌ڕدشتی پێ نووسراوه‌ته‌وه‌.
وشه‌ی (پاله‌وی)، زاراوه‌ی ئه‌و كوردانه‌ن كه‌ به‌ زاراوه‌ی (كه‌لهوڕیی) و (فه‌یلی) و (له‌كیی) قسه‌ ده‌كه‌ن و له‌ وشه‌ی (پاڵه‌) وه‌رگیراوه‌؛ (فه‌یلی)ش له‌ بنه‌ڕه‌تدا (پاله‌وی) بووه‌ و عه‌ره‌ب ئه‌م وشه‌یه‌ی گۆڕیوه‌ بۆ (فه‌هه‌له‌وی) و دواتر بووه‌ به‌ فه‌یلی!؛ فه‌یلی له‌ بنه‌ڕه‌تدا (پاڵه‌) بووه‌، كه‌ چه‌ندین واتا ده‌دا: 1. رنجبه‌ر، سه‌پان؛ 2. په‌ڵه‌ ده‌خڵی نه‌دووراو؛ 3 مرۆڤی زۆردار و به‌هێز؛ 4. دارێ كه‌ ده‌خرێته‌ بن كاریته‌وه‌؛ 5 فه‌رمانبه‌ری شار؛ 6. شاری ئه‌و كوردانه‌ی كه‌ له‌ كۆندا سه‌ر به‌ ئایینی زه‌ڕده‌شتی بوونه‌؛ 7. شاری گاوران؛ 8. ده‌ربار و دیوه‌خانی گه‌وره‌پیاوان؛ 9. نێوی كۆنی دیالێكتی كه‌ڵوڕی كه‌ له‌ ئێراندا فارسه‌كان به‌ هه‌ڵه‌ پێی ده‌بێژن: زبان پهلوی (فارسی میانه)، كه‌ له‌ راستیدا زووانی كورده‌كانی باشووری ئێرانه‌، هه‌رچه‌ند ئه‌م زاراوه‌یه‌ ئه‌شكانییه‌كان و ساسانییه‌كان به‌كاریان هێناوه‌ و قسه‌یان پێ كردووه‌؛

له‌ سه‌رده‌می ماده‌كاندا، ناوچه‌ی شیراز، كوردی زۆری لێ ژیاوه‌ و به‌ زمانی پاله‌ویی قسه‌یان كردووه‌، واته‌: ئه‌و زمانه‌ی كه‌ له‌ سه‌رده‌می ساسانییه‌كان له‌ ناوچه‌ی پارس (شیراز) قسه‌ی پێ كراوه‌؛ بۆ نموونه‌: ئێسته‌خری، جوغرافیزانی گه‌وره‌، له‌ ساڵی 340ی كۆچیی، نووسیویه‌تی: بنه‌ماڵه‌ی كورد له‌ پارس ئه‌وه‌نده‌ زۆرن كه‌ له‌ ژماره‌ نایه‌ن؛ ابن حوقه‌ل، له‌ ساڵی 367ی كۆچیی نووسیویه‌تی: كوردانی پارس له‌ سه‌ر زه‌وینی پارس، پتر له‌ سه‌د تیره‌ن و من هه‌ندێكیانم وه‌كوو: خه‌سره‌ویی، شاكانیی، ستامیریی، ئازه‌ركانیی، به‌ندادمیریی، رامانیی، پازووكی، میره‌كی، شاهۆیی و هیدیكه‌؛

مه‌قدیسی، له‌ ساڵی 375ی كۆچییدا نووسیویه‌تی: 33 خێڵی كورد له‌ پارسن كه‌ پێنسه‌د بنه‌ماڵه‌ن؛ ابن به‌لخی، له‌ فارسنامه‌كه‌یدا نووسیویه‌تی: (شان و شه‌وكه‌تی له‌شكری پارس كه‌ هه‌یه‌، له‌ كوردانه‌وه‌یه‌؛ یاقووتی حه‌مه‌وی، له‌ سه‌ده‌ی شه‌شه‌می كۆچیدا، ناوی شارۆچكه‌یه‌كی له‌ كتێبه‌كه‌ی خۆیدا به‌ ناوی (كورد) هێناوه‌ كه‌ كه‌وتۆته‌ ناوچه‌ی به‌یزای پارس؛ دیاره‌ ئه‌و شاره‌ هه‌ر ئه‌و شاره‌یه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ له‌ ئێراندا به‌ (شهرِ كُرد یان شاری كورد) به‌نێوبانگه‌، به‌ڵام دواتر به‌ هۆی هێرشی عه‌ره‌ب و نیشته‌جێبوونی چه‌ندین تیره‌ی عه‌ره‌ب له‌و ناوچه‌یه‌، كورده‌كان تا دواهه‌ناسه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی ساسانییه‌كان به‌رگرییان كرد، به‌ڵام به‌ هۆی زاڵبوونی عه‌ره‌ب و زۆر هۆی دیكه‌، كورد له‌و ناوچه‌یه‌ ده‌ستیان كرد به‌ كۆچكردن كرد به‌ره‌و سیستان و زۆریان هه‌ڵداژران بۆ خوراسان و شوێنانی دیكه‌ی ئێران و به‌رگی كوردیی و نه‌ته‌وایه‌تی له‌و شاره‌ دابڕا و كوردیش له‌ ناوچه‌ی شیراز یان فارس، ورده‌ورده‌ شوێنه‌واریان نه‌ما؛

دانه‌ری كتێبی مێژووی سیستان كه‌ نزیك به‌ هه‌زار ساڵی پێش نووسراوه‌، ده‌ڵێ: به‌ هۆی زۆربوونی كورد له‌ سیستان، یه‌عقووب له‌یسی سه‌فاری، میرێكی به‌ناوی عه‌بدولره‌حیم جاریجی بۆ كورده‌كان دامه‌زران؛ ئه‌و كوردانه‌ی فارسیش بوون كه‌ یارمه‌تی یه‌عقووبی له‌یسیان دا له‌ دژی ده‌ستدرێژییه‌كانی خه‌لیفه‌ی عه‌باسی؛ ئیبن خه‌له‌كان كه‌ خۆی كورده‌، له‌ كتێبی (وفیات الاعیان)دا باسی خێڵ و تیره‌ی كورد ده‌كا له‌ خوراسان و ده‌ڵێ: له‌ سه‌ده‌ی دووهه‌می كۆچیدا، ئه‌بوو موسلێمی خوراسانیی له‌ناو كوردانی ئه‌وێدا سه‌ری هه‌ڵدا. له‌ راستیشدا راست ده‌كا، چونكه‌ ئه‌بوو موسلێم زه‌ڕده‌شتیی بوو و له‌تاو هێرشی عه‌ره‌ب ههڵاته‌ ئه‌وێ؛ دیسان بۆ وه‌بیرهێنانه‌وه‌، ئه‌بوو موسلێمی خوراسانیی له‌ دژی ئه‌مه‌ویه‌كان راپه‌ڕی و له‌شكری برده‌ سه‌ریان و له‌ قه‌راخ زێی بادینان له‌ ساڵی 750 زایینیدا شكاندنی كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتیان هێنا؛ ئه‌بوو موسلێم دوای ئه‌م سه‌ركه‌وتنه‌ی ئه‌بولعه‌باس سه‌فاحی له‌ (750 تا 745)ی زایینی له‌ سه‌ر ته‌ختی ده‌سه‌ڵات دانا و به‌مه‌ش زنجیره‌ی خهڵافه‌تی عه‌باسییه‌كان ده‌ستی پێكرد؛ ئه‌و كاره‌ی ئه‌بوو موسلێم بوو به‌ هۆی ئه‌وه‌ كه‌ (ئه‌بوو جه‌عفه‌ری مه‌نسوور) (754 تا 775)، له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ بترسێ و له‌ هه‌لێك ده‌گه‌ڕا هه‌تا به‌ پێی پیلانێك ئه‌بوو موسلێمی كوشت و پاشان به‌ شمشێر كه‌وتنه‌ ناو هاوكاره‌كانی و هه‌موویانیان قرچ و بڕ كرد و ئه‌بوو دهڵامه‌ی شاعیری ده‌رباری خه‌لیفه‌ش له‌ خۆشی كوشتنی ئه‌بوو موسلێمدا ئه‌م هۆنراوه‌یه‌ی خواره‌وه‌ی به‌ عه‌ره‌بی داناوه‌:
ابـا مجــرم غیــراللـه نعـــمه علی عبـده حتی یغیرها العبـد
افی دوله المنڵـور حاولت غـدره الا ان اهل الغدر ابائك الكُـرد
واته‌: ئه‌ی تاوانبار، خودا له‌ به‌نده‌ی خۆی ناگۆڕێ، ئه‌گه‌ر به‌نده‌ له‌ خۆی نه‌گۆڕێ، تۆ له‌ ده‌وڵه‌تی مه‌نسووردا، ویستت سته‌می لێ بكه‌یت، چونكه‌ باوكه‌ كورده‌كه‌یشت هه‌ر سته‌مكار بوو!!
دێمه‌وه‌ سه‌ر باسه‌كه‌ی خۆم كه‌ له‌سه‌ر سیاچه‌مانه‌یه‌. شه‌مسی كوڕی موحه‌ممه‌دی كوڕی قه‌یسی رازیی، ساڵی 617 هه‌تاویی له‌ كتێبی (المعجم فی معابیر اشعارالعجم)دا، ئاماژه‌ی به‌ سیاچه‌مانه‌ كردووه‌، له‌ قاڵبی (له‌حنی ئه‌ورامن)دا و، نێوبراو ده‌ڵێ: خۆشترین وه‌زنی فه‌هله‌ویاته‌ كه‌ پێیده‌گوترێ: ئه‌ورامه‌ن یان ئه‌ورامه‌نان و گۆرانییێكه‌ له‌ مۆسیقای كۆن كه‌ جاران فه‌هله‌ویاتیان پێ ده‌چڕی و نیشانه‌ی گۆرانییه‌كانی خه‌ڵكی هه‌ورامانی سه‌رزه‌وینی كوردستانه‌، كه‌ به‌ زاراوه‌ی گۆرانی قسه‌ ده‌كه‌ن. لێره‌دا پێویسته‌ شتێك روون بكه‌مه‌وه‌، ئه‌ویش وشه‌ی (گۆران)ه‌: وشه‌ی (گۆران، یان گۆرانیی) به‌ واتای زمان، یان زاراوه‌ نییه‌، به‌ڵكوو نێوه‌ بۆ تیره‌ی (گۆران) كه‌ كوردن و زۆریش مێژوویان كۆنه‌ و په‌یڕه‌وی ئایینی ئه‌لحه‌ق، یان یارسانن، كه‌ تیره‌یه‌كیشیان به‌ ناوی (كاكه‌یی) كه‌ ره‌دووی ته‌ریقه‌تی سه‌ید كاكه‌ن، له‌ كوردستانی باشوور ده‌ژین له‌لای كه‌ركووك و به‌ بنزاراوه‌ی هه‌ورامیی قسه‌ ده‌كه‌ن و پێیان ده‌ڵێن: خێڵی ماچۆ! هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ كه‌ ئه‌م ناوه‌ی گۆران به‌ هه‌ورامیی داده‌نرێ، له‌كاتێكدا هه‌ورامیی زاراوه‌یه‌ به‌ڵام گۆران، زاراوه‌ نییه‌ و تیره‌یه‌كه‌ له‌ كورد كه‌ به‌شی هه‌ره‌زۆریان به‌ كه‌لهوڕی قسه‌ ده‌كه‌ن، فه‌هله‌ویاتیش هیچ پێوه‌ندیی به‌ هه‌ورامییه‌وه‌ نییه‌ و به‌ زاراوه‌ی كه‌لهوڕی كه‌ وشه‌ی فه‌یلیشیان به‌سه‌ریدا بڕیوه‌، نزیكه‌ و دووره‌ له‌ هه‌ورامیی.
بۆ زیاتر روونكردنه‌وه‌ی تیره‌ی گۆران و ئایینه‌كه‌یان (یارسان):
گۆران: نێوی تیره‌یه‌كه‌ له‌ كورد كه‌ له‌ ناوچه‌ی داڵاهۆ و رێژاو و زۆر شوێنی دیكه‌ی كوردستان ده‌ژین و ره‌دووی ئایینی (ئه‌هلی هه‌ق)ن كه‌ ناوی كوردیی ئایینه‌كه‌یان ده‌بێته‌ یارسان. یارسانه‌كان هه‌رچه‌ند له‌لایه‌ن شیعه‌ و سوننی یه‌وه‌، كه‌وتوونه‌ته‌ به‌ر زوڵم و زۆری فراوان و به‌گشتیی په‌یڕه‌وانی ئایینی ئیسلام له‌ درێژه‌ی مێژوودا ده‌ستدرێژیی زۆریان كردۆته‌ سه‌ریان، به‌ڵام كۆنترین ئایینی كورده‌ كه‌ له‌ كوردستان دوای زه‌ڕده‌شت ماوه‌ته‌وه‌. یارسانه‌كان هه‌تا ئێستا له‌ دووتوێی ئایینه‌كه‌یاندا زمانی كوردییان پاراستووه‌ و یه‌كێ له‌ پایه‌كانی مۆسیقای ئێرانیی، كه‌ ده‌ڵێن: وا به‌سه‌ر مۆسیقای كوردییه‌وه‌، له‌راستیدا، مۆسیقای یارسانه‌كانه‌!! بۆ نموونه‌: ئه‌و قه‌تار و گۆشه‌ و رزنانه‌ی كه مامۆستا عه‌لی مه‌ردان و حوسێن عه‌لی و شوكرێ خه‌یات و سه‌لاح داووده‌ و هیدیكه‌ی ناوچه‌ی كه‌ركووك و گه‌رمیان گوتوویانن، ته‌نانه‌ت هه‌ندێ له‌ قۆریاتی توركمانیی كه‌ به‌ بنه‌ڕه‌ت كوردین و گۆرانیبێژگه‌لێكی كوردی توركمانیبێژی وه‌كوو ره‌شه‌ی كوله‌ ره‌زا و مشكۆ و هابه‌ و حه‌یده‌ره‌ كه‌چه‌ڵ و هیدیكه‌ چڕیویانن، له‌ سایه‌ی بوونی تیره‌ی گۆران و ئایینه‌كه‌یان كه‌ یارسانه‌ بۆمان ماونه‌ته‌وه‌.

یارسانه‌كان یان گۆرانه‌كان، یه‌كه‌مین یان ده‌توانم بڵێم یه‌كێ له‌و تیره‌گه‌له‌ی كوردن كه‌ زووتر له‌ هه‌موو تیره‌كانی كورد ده‌ستیان كردووه‌ به‌ كشتوكاڵ و ئاژه‌ڵداریی و وشه‌ی (گۆرانیی) به‌ نێوی ئه‌وانه‌وه‌ هاتۆته‌ ناو زمان و ئه‌ده‌بیاتی كوردی؛ هۆزی گۆران یه‌كه‌م هۆز و تیره‌ی كوردن كه‌ شارنشینییان ده‌ست پێكردووه‌؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ موسوڵمان نین، به‌داخه‌وه‌ پێیانگوتوون: گه‌ور یان گاور، واته‌: ناموسوڵمان!؛ ئه‌م وشه‌یه‌ش له‌ سه‌ره‌تای ده‌سپێكی سه‌رهه‌ڵدانی ئایینی ئیسلام كه‌وتۆته‌ سه‌رزاران، له‌ بنه‌ڕه‌تدا، (كفر) بووه‌ كه‌ بووه‌ به‌ (گه‌بر) و دوایی كراوه‌ به‌ (گه‌ور،)، پاشان پاشگری (ان)ی له‌به‌ر كۆی وشه‌كه‌ پێ زیاد بووه‌ كه‌ بووه‌ به‌ گاوران یان گه‌وران! دوای له‌ناو چوونی ئایینی زه‌ڕده‌شت، له‌ سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلامه‌تیدا هه‌ر سروود و ستران و ئاوازێكیش كه‌ پێداهه‌ڵگوتنی (ئیسلام)ی تێدا نه‌بووبێ، به‌ ناله‌بار و ناشایانیان له‌ قه‌ڵه‌م داوه‌ و پێیانگوتووه‌: گه‌ورانی یان گاورانی!! له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ تیره‌ی (گۆران)، سرووده‌كانی یارسانییان به‌ (ئاواز) چڕیوه‌، هه‌روه‌ها هه‌ر شیعر و هه‌ڵبه‌ستێكیش، كه‌ به‌ ئاواز گوترابێ، له‌ لایه‌ن لایه‌نگرانی ئیسلامه‌وه‌ وشه‌ی (گاورانیی) به‌سه‌ردا بڕاوه‌، هه‌ر سروود و ئاوازێك كه‌ ستاییشی ئیسلامی تێدا نه‌بووبێ، به‌ گۆرانیی نێو براوه‌ و ورده‌ورده‌ وشه‌ی (گۆرانیی) جێگه‌ی گرتووه‌ و بووه‌ به‌ باو، بۆیه‌ ئه‌مڕۆ له‌ زۆربه‌ی ناوچه‌كانی كوردستان به‌تایبه‌ت باشوور و رۆژهه‌ڵات وشه‌ی گۆرانیی به‌كار ده‌برێ.
هۆزی (گۆران) هۆزێكی كۆن و گه‌وره‌ن؛ به‌داخه‌وه‌ (كوردی وشكه‌ڕۆی موسوڵمان) یش پێیانگوتوون: دز، چه‌ته‌، رێگر، كه‌ من پێموایه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ موسوڵمان نه‌بوونه‌ و په‌یڕه‌وی ئایینی كۆنی یارسان، وایان پێگوتوون، چونكه‌ ئه‌وانه‌ سه‌ریان بۆ عه‌ره‌ب و ته‌نانه‌ت كوردی موسوڵمانیش كه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا موسوڵمان نه‌بوونه‌ و به‌ شه‌ق و شمشێری عه‌ره‌ب بوونه‌ته‌ موسوڵمان، دانه‌نه‌واندووه‌؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ كوردی موسوڵمان په‌یتاپه‌یتا هێرشیان كردوونه‌ته‌ سه‌ر و ئازاریان داون، ناچار كاردانه‌وه‌یان نیشان داوه‌ و خۆیانیان پاراستووه‌، كورده‌ موسوڵمانه‌كه‌ش له‌ داخی ئه‌وه‌ كه‌ ئه‌م یارسان (ئه‌لحه‌ق) انه‌ په‌رچه‌یان له‌و دینه‌ نه‌ته‌وه‌یی یه‌ی خۆیان كردووه‌, ئاماده‌ نه‌بوونه‌ ببن به‌ موسوڵمان و ناونیتكه‌ی وایان لێناون و به‌ دز و چه‌ته‌ و رێگریان له‌قه‌ڵه‌م داون، له‌ كاتێكدا وا نییه‌ و بۆ هه‌موو كوردیكی تێگه‌ییشتوو و رۆشنبیر جێگای سه‌ربه‌رزین، چونكه‌ یارسان یان گۆرانه‌كان، زمان و كولتووری كوردییان له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و دینه‌ كۆن و نه‌ته‌وه‌یی یه‌ی خۆیاندا بۆ پاراستووین! ناوی گۆران له‌ و‌ڵاتانی ئورووپایی و ئامریكا و شوێنانی دیكه‌، به‌ یۆران ده‌خوێرێته‌وه‌ و ئه‌میش وه‌كوو ئاڵان ناوێكی دنیاداگر (ئینترناشیۆناڵ)ه‌.
له‌ كۆتاییدا سیاچه‌مانه‌ وه‌ك گوتمان، وه‌كوو گشت عیباده‌تی زه‌ڕده‌شتییه‌كان، به‌ هه‌وایه‌كی تایبه‌تی گوتراوه‌ و پێیان گوتووه‌: نوێژ یا عیباده‌تی (هۆرئامانان)! ئاشكراشه‌ كه‌ پاش بڵاوبوونه‌وه‌ی ئیسلامه‌تی (دوعا) و (عیباده‌ت)ه‌كه‌ هه‌ر دووكیان له‌ باو كه‌وتوون، به‌ڵام (هه‌وا)كه‌ له‌ ناو خه‌ڵكدا هه‌ر ماوه‌ و كه‌مكه‌مه‌ بۆته‌ هه‌وای گۆرانی و وشه‌ی (سیاچه‌مانه‌)ی به‌سه‌ردا بڕاوه‌، سیاچه‌مانه‌ یه‌كێكه‌ له‌ هه‌واكۆنه‌كانی گۆرانیی كوردیی، كه‌ له‌ مێژووی ئێران و به‌ر له‌ سه‌رده‌می ساسانییه‌كان، به‌ له‌حنی ئه‌ورامه‌ن نێوی هاتووه‌ و بۆ ئێمه‌ی كورد ماوه‌ته‌وه‌، هه‌ندێ نووسه‌ر پێیان وایه‌ كه‌، سیاچه‌مانه‌، له‌ بنه‌مادا (سیاجامه‌)یه‌، چونكه‌ (سیا) یانێ ره‌ش و (جامه‌)یش، واته‌ لیباس، كه‌ به‌سه‌ر یه‌كه‌وه‌ ده‌بێته‌ سیاجامه‌یی، بۆیه‌ش به‌ سیاجامه‌ی ده‌زانن چونكه‌ موغه‌كانی زه‌ڕده‌شتیی، جامه‌، یان كراسی ره‌شی درێژیان له‌به‌ر كردووه‌، به‌ڵام هه‌ندێ دیتنی دیكه‌ش ده‌ڵێن: سیاچه‌مانه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا واته‌: چاوڕه‌شانه‌، سیا یانێ ره‌ش و چه‌میش واته‌ چاو و ئه‌م گۆرانییه‌ش هێمایه‌ به‌ كچ یان ژنی چاوڕه‌ش! سیاچه‌مانه‌ش چه‌ندین جۆری جیاوازی هه‌یه‌، سیاچه‌مانه‌ی (بووكهێنان)، (به‌زموگێڵای)، (شیوه‌ن)، (سه‌حه‌ریی)، (هه‌ره‌وه‌ز یان گه‌ل)، بۆ دروێنه‌ كاری دیكه‌ی به‌كۆمه‌ڵ، (شێخانه‌)، (رانه‌بێره‌)، (كاتی شه‌ڕ) و مانگگیران و خۆرگیران و هیدیكه‌، سیاچه‌مانه‌ به‌ هاتنی ئیسلام، له‌ لایه‌ن سۆفییه‌كانی كوردستانه‌وه‌، حاڵه‌تی سۆفیانه‌ و عیرفانیی گرته‌ خۆی!
ئایینی ئێزیدی (ئێزدیاتی!!)

ئه‌و كوردانه‌ی كه‌ ره‌دووی ئه‌م ئایینه‌ كۆنه‌ی كورده‌وارین، له‌ شه‌نگار و شێخان و باشیك و ئه‌لقووش و هه‌ندێ ناوچه‌ی نێوان مووسڵ و دهۆك و زاخۆ ده‌ژین و له‌ كوردستانی بنده‌ستی سووریه‌ و توركیه‌ و هه‌روه‌ها لوبنان و گورجستان و ئه‌رمه‌نستانیش ده‌ژین. بیر و رای جیاواز هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئێزدییه‌كان، چونكه‌ بۆ خۆیان و زۆر نووسه‌ر و رۆژهه‌ڵاتناس وای بۆ ده‌چن كه‌ وشه‌ی ئێزدی (ئێزدیاتی) له‌ ناوی یه‌زدان یان په‌روه‌ردگاره‌وه‌ هاتووه‌ و له‌م هۆنراوه‌یه‌شدا وا ده‌رده‌كه‌وێ:
سوڵتان ئێزی بخۆ پاشایه‌
هه‌زار و ئێك ناڤ لخۆ دانایه‌
ناڤێ مه‌زن هه‌ر خودایه‌!

سوڵتان ئێزی دزانه‌ لبه‌حرا چه‌ند كه‌شكۆل ئاڤه‌
ئه‌ڤ دنیایه‌ لباوی سه‌عه‌ت و گاڤه‌
ئه‌وی هه‌وا كره‌ بووك، ئاده‌م كره‌ زاڤه‌

ئایینی ئێزدییه‌كان پاشماوه‌ی ئایینی زه‌ڕده‌شتییه‌كانه‌ و خوداپه‌رستن و دژی هیچ دین و ئایینێكی دیكه‌ نین، به‌ڵام له‌ لایه‌ن موسوڵمانی وشكه‌ڕۆ و كۆلكه‌مه‌لای له‌ ئیسلام تێنه‌گه‌ییشتووی فه‌ناتیكه‌وه‌، تۆمه‌ت و ناو و ناتۆره‌ی زۆریان به‌ر كه‌وتووه‌ و ناچار ماون كه‌ زۆربه‌ی ئاهه‌نگ و نیایشه‌ ئایینییه‌كانی خۆیان به‌ نهێنی ئه‌نجام بده‌ن و بیر و باوه‌ڕی خۆیان له‌ خه‌ڵكی بێگانه‌ بشارنه‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌، له‌ كۆمه‌ڵگای كورده‌واریدا باش نه‌ناسراون و كۆمه‌ڵێك ده‌ڵێن: شه‌یتانپه‌رستن و كۆمه‌ڵێكی دیكه‌ ده‌ڵێن: دێوپه‌رستن و هه‌ر گرووپ و ده‌سته‌یه‌ك به‌ گوێره‌ی تێڕوانینی خۆی ناودێریان ده‌كه‌ن، له‌ كاتێكدا وا نییه‌ و ئایینێكی كۆنه‌ كه‌ زمان و كولتووری كوردییان باش پاراستووه‌ و هیچ ئازارێكیان بۆ كۆمه‌ڵگای كورده‌واری نه‌بووه‌ و به‌ زۆریش هیچ كه‌سێكیان نه‌كردووه‌ به‌ ئێزیدی و رێزیان بۆ هه‌موو ئایینێكی دیكه‌ داناوه‌، به‌ڵام به‌ داخه‌وه‌، له‌ مێژووی سه‌رهه‌ڵدانیانه‌وه‌ هه‌تا ئێستا، 75 جار كه‌وتوونه‌ته‌ به‌ر هێرشی كوشتن و قه‌ڵاچۆكردن له‌لایه‌ن عه‌ره‌ب و ته‌نانه‌ت كوردی موسوڵمانیشه‌وه‌، كه‌ به‌ كرمانجی به‌و كوشتوكوشتاره‌ ده‌ڵێن: (فه‌رمان)!
به‌ پێی ناوه‌ڕۆكی نوێژی ئایینی ئێزدیاتی كه‌ كوردییه‌، ئایینی ئێزیدی، ئایینێكی وه‌حدانییه‌ و وه‌كوو زه‌ڕده‌شتییه‌كان ئه‌وانیش باوه‌ڕیان به‌ دوو هێزی (خێر و شه‌ڕه‌) و بڕوایان وایه‌ كه‌ له‌ سه‌رووی ئه‌و هێزانه‌شه‌وه‌ خوایه‌كی دیكه‌ هه‌یه‌. ئه‌م ئایینه‌، نهێنی بووه‌ و نه‌یانویستووه‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی ئاشكرا بكرێت و هه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی ته‌سكی خۆیدا سووڕاوه‌ته‌وه‌ و وه‌كوو ئایینی ئیسلام و مه‌سیحی په‌ره‌ی نه‌سه‌ندووه‌. شه‌هاده‌ت و ئیمانی ئێزدییه‌كان به‌ (تاوسی مه‌له‌ك)ه‌وه‌ به‌سراوه‌ته‌وه‌ و سوڵتان ئێزی له‌ لای ئه‌وان واتای درووستكه‌ری شه‌و و رۆژه‌ ده‌دا و یه‌كێكه‌ له‌ ناوه‌كانی خودا. به‌ پێچه‌وانه‌ی بیر و باوه‌ڕی زۆر له‌و نووسه‌رانه‌ی كه‌ له‌ سه‌ریان به‌ خراپه‌ نووسیویانه‌، شێخه‌كانی خۆیان بۆ نموونه‌: شێخادی و شێخ سن و شێخ مه‌ند، ناپه‌رستن، به‌ڵكوو رێزیان لێ ده‌گرن و لای ئه‌وان خودا هه‌ر یه‌كه‌ و هاوبه‌شی نییه‌.

ئه‌م ئێزدیگه‌له‌ هه‌ر هه‌موویان به‌ زاراوه‌ی كرمانجی قسه‌ ده‌كه‌ن و خاوه‌نی كتێبی ئاسمانیی خۆیانن به‌ ناوه‌كانی (جیلوه‌) و (مه‌سحه‌فی ره‌ش) كه‌ به‌ كوردیی كرمانجیی نووسراوه‌ و په‌رستنگه‌ی هه‌ر هه‌موویان (لاله‌ش)ه‌ له‌ ناوچه‌ی شێخان. هه‌روه‌ها خاوه‌نی كۆمه‌ڵێك گۆرانیی فۆلكلۆر و به‌ێت و چیرۆكی كۆنن كه‌ توانیویانه‌ هه‌تا ئێستا زمانی كوردیمان به‌ ره‌وانیی بۆ بپارێزن. وه‌كوو چۆن مۆسیقای یارسانه‌كان یه‌كێك له‌ كۆڵه‌كه‌كانی مۆسیقای كوردییه‌، مۆسیقای ئێزدییه‌كانیش له‌ مۆسیقای كوردیدا هه‌ر ئه‌و ده‌وره‌ ده‌بینێ.

مۆسیقای عه‌له‌وییه‌كان؟!
هه‌تا ئێستا هیچ شتێكم له‌ سه‌ر نه‌نووسیوه‌ و له‌ داهاتوودا لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌ سه‌ر ده‌كه‌م.
گۆسان، خونیاگه‌ر! پێشینه‌ی به‌یت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می به‌ر له‌ ماده‌كان، چونكه‌ ئه‌و داستانانه‌ی كه‌ له‌ كۆندا گوتراون، له‌ وێنه‌ی وه‌یس و رامین و هی دیكه‌ له‌ سه‌رده‌می ساسانییه‌كان به‌ره‌وئه‌ملا نووسراونه‌ته‌وه‌، له‌ كوردستانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ و ته‌نانه‌ت ده‌روجیرانانیش به‌ بوێژه‌كانی به‌یت گوتراوه‌: گۆسان!
خاتوو ماریی بۆیس، ده‌ڵێ: وشه‌ی گۆسان، دوو كه‌ڕه‌ت له‌ ئه‌ده‌بیاتی فارسیدا ده‌ركه‌وتووه‌، كه‌ هه‌ر دووجاره‌كه‌ی له‌ چیرۆك، یان به‌یتی (وه‌یس و رامین)دا ده‌ركه‌وتووه‌، (مینۆرسكی)یش گوتوویه‌: ریشه‌ی پارتی هه‌یه‌، پاتكانۆف ده‌ڵێ: وشه‌ی (گۆسه‌ن)ی ئه‌رمه‌نی، له‌م وشه‌یه‌ وه‌رگیراوه‌، ئێستكێلبێرگیش ده‌ڵێ وشه‌ی (مه‌گۆسه‌ن)ی گورجیش له‌وانه‌یه‌ له‌م وشه‌یه‌ كه‌وتبێته‌وه‌، لێره‌دا ده‌بێ بڵێم: ئه‌گه‌ر (گۆسان)یش وشه‌یه‌كی فارسی نێوه‌ڕاست بێ، فارسی نێوه‌ڕاست پاله‌وییه‌ و، پاله‌ویش هیچ شكی تێدا نییه‌ كه‌ به‌ زاراوه‌ی كوردیی كه‌لهوڕیییه‌وه‌ نزیكه‌. له‌ (مجمع التواریخ) دا كه‌ (ملك الشعرا) ویراسته‌ی كردووه‌، وشه‌ی (گۆسان) به‌ خونیاگه‌ر، یان به‌رانبه‌ر به‌ خونیاگه‌ر دانراوه‌، ئه‌ویش له‌ زمانی پاله‌ویدا، گۆسانه‌كان هه‌م سازیان زانیوه‌ هه‌میش به‌یت و باویشیان هۆنیوه‌ته‌وه‌، له‌ ناو گه‌لانی دراوسێی وه‌كوو: (ئه‌رمه‌نیی و ئازه‌ریی و گورجیی)یشدا هه‌بوونه‌ و شوێنه‌واریشیان ماوه‌ته‌وه‌، جیاوازییه‌ك كه‌ گۆسان له‌گه‌ڵ به‌یتبێژ هه‌یبووه‌، ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ گۆسانه‌كان له‌ پرسه‌ و ئازیه‌تیشدا، چ له‌ ماڵان و چ له‌ سه‌ر گڵكۆ، مردوویان لاواندۆته‌وه‌، نموونه‌ی ئه‌م مردوولاواندنه‌وه‌ ئێستاش له‌ كوردستان هه‌ر ماوه‌، بۆ نموونه‌ مه‌نیج حه‌یران و فاته‌ڕه‌شی لاچینی كه‌ خه‌ڵكی ناوچه‌ی موكوریان بوون، جیاواز له‌ گۆرانیگوتن، مردووشیا ده‌لاوه‌نده‌وه‌، دیاره‌ مردوو لاواندنه‌وه‌، زۆرتر بۆ كچ و كوڕی گه‌نج و لاو، كه‌ له‌ شه‌ڕدا گیان به‌خت ده‌كه‌ن، یان به‌ نه‌خۆشی ده‌ڕۆن باوه‌. خاتوو ماری بۆیس دیسان ده‌ڵێ: بۆ ده‌ورانی ساسانی، جیا له‌ درێژه‌پێدانی سوننه‌تی گۆسانه‌كان له‌ باكوور، له‌ دره‌وشانه‌وه‌ی خونیاگه‌ری له‌ (ئێرانی گه‌وره‌،) دا شایه‌ت و به‌ڵگه‌ی زۆر به‌ده‌سته‌وه‌یه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ خاتوو ماری بۆیس ده‌ڵێ: سوننه‌تی گۆسانگه‌ری ته‌نیا له‌ باكوور بووه‌، ئه‌وه‌ش نیشانه‌یه‌كه‌ له‌وه‌ كه‌ كورد خاوه‌نی ئه‌م هونه‌ره‌ بووه‌، به‌هه‌رحاڵ با بزانین هۆنیا یانێ چی، چونكه‌ خاتوو ماری بۆیس، بۆی ساق نه‌بۆته‌وه‌ كه‌ هۆنیاواز، یان هونیواز له‌ ریشه‌ی چ زمانێكه‌. (خونیا)، له‌ بنه‌ڕه‌تدا (هۆنیا) بووه‌ و، تیپی یه‌كه‌می كه‌ (ه‌)ێ یه‌، كراوه‌ به‌ (خ)ێ و كردوویانه‌ به‌ (خۆنیا)، (هۆنیاواز)یش كه‌ له‌و چاخه‌دا بۆ (به‌یتبێژ) به‌كار براوه‌، وشه‌یه‌كی كۆنی پاله‌وییه‌ كه‌ دوور نییه‌، دوای له‌ناوچوونی ده‌سه‌ڵاتی ساسانییه‌كان، كرابێ به‌ (خونیاگه‌ر،)، وشه‌ی خۆنیا له‌ فارسیدا به‌ سروود و نه‌غمه‌ و ئاواز مانا كراوه‌ته‌وه‌، له‌ كاتێكدا (هوون Hun)، یان (خون Xun) له‌ زمانی پاله‌ویدا یانێ: خۆش و باش، (واز)یش وشه‌ی (واچ)ه‌، كه‌ هه‌ورامییه‌ و دوو مانا ده‌دا، (گوتن) و هه‌روه‌ها (ئاواز)، (هونیاگه‌ر Huniyagar، یان هونیواز Huniwaz)یش كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا كراوه‌ به‌: ( خونیاگه‌ر Xuniyagar) یانێ: ئاوازی خۆش، ئه‌گه‌ریش له‌ سه‌رچاوه‌ی هۆنینه‌وه‌وه‌ هاتبێ، به‌مانای ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ هه‌ڵبه‌ست ده‌هۆنێته‌وه‌ و به‌ ئاواز ده‌یچڕێ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ زۆر گرنگه‌، (خاتوو ماری بۆیس Mary Boyce) له‌ په‌راوێزدا ده‌ڵێ: خونیاگه‌ری دواتر له‌ لایه‌ن قه‌ومگه‌لێكی وه‌كوو (ئه‌فغانی و كورد)ه‌وه‌ هه‌روه‌ها پارێزراوه‌، هه‌موومان ده‌زانین كه‌ نه‌ك دواتر، به‌ڵكوو كورد هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ خاوه‌نی هونه‌ری به‌یتبێژیی بووه‌ و، نه‌ك هه‌ر شوێنه‌وار، به‌ڵكوو (به‌یت) له‌ كوردیدا هه‌یه‌ و تا ئه‌م داواییانه‌ش باشترین به‌یتنێژمان له‌ كوردستان هه‌بووه‌ و ئێستاش هه‌ر هه‌یه‌. به‌یت له‌ زمانی كوردیدا به‌و چیرۆك و داستانگه‌له‌ی كه‌ له‌ كۆندا سینه‌به‌سینه‌ ماونه‌ته‌وه‌ و زۆرتر داستانی حه‌ماسی و كۆمه‌ڵایه‌تین و به‌ ئاواز ده‌گوترێن، ده‌ڵێن: (به‌یت)، وشه‌ی به‌یت هیچ پێوه‌ندییه‌كی به‌سه‌ر (بێت)ی عه‌ره‌بییه‌وه‌ نییه‌ و له‌ ریشه‌ی (پۆیێت Poet)ی لاتینی كه‌ ده‌بێته‌ شاعیر كه‌وتۆته‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌یت ده‌بێ له‌ (Pad پاد)ی ئاوێستایی كه‌ مانای شیعر ده‌دا كه‌وتبێته‌وه‌، دووریش نییه‌، به‌یت له‌گه‌ڵ (به‌یات) كه‌ هه‌وایه‌كی مۆسیقایی یه‌ و له‌ ئێراندا به‌ شوور نێوی ده‌هێنن، هه‌ر یه‌ك سه‌رچاوه‌ و ریشه‌یان هه‌بێ، له‌ زمانه‌كانی ئورووپاییشدا، (پۆیێت Poet)، كه‌ مانای شاعیر ده‌دا هه‌ر له‌و ریشه‌یه‌یه‌، به‌یت به‌شێوه‌ی هه‌ڵبه‌ست و په‌خشان ده‌هۆندرێته‌وه‌ و زۆرتر باسی دڵداریی و رووداوی مێژوویی و ئه‌و به‌سه‌رهاتانه‌ی ده‌كات كه‌ له‌ كوردستان روویان داوه‌، وه‌كوو داستانی شه‌ڕ و چیرۆكی دڵداری و كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌یتبێژ هه‌م ده‌نگخۆشه‌ هه‌میش شاعیر، به‌یت له‌ رووی كۆمه‌ڵناسی و جوغرافیا و مێژووه‌وه‌، گرنگه‌، حه‌یران و لاوك و حه‌یرانۆك، سه‌ر به‌ به‌یتن، یان ده‌توانین بڵێین كه‌: به‌یت به‌ حه‌یران و لاوك و حه‌یرانۆك ده‌گوترێ، به‌یت جۆری جیاوازی هه‌یه‌، هه‌روه‌ك له‌ ناوه‌ڕۆكدا ته‌واو كوردییه‌، له‌ قاڵبیشدا وه‌هایه‌. به‌یت زۆرتر له‌ مه‌قامی (شوور، یان به‌یات) و له‌ قاڵبی لاوكدا ده‌گوترێ، له‌ به‌یتدا مۆسیقای كه‌لام و ئاهه‌نگی وشه‌ گرنگه‌ و به‌س، به‌یت باسی جوغرافیای ناوچه‌كه‌ و شه‌ڕ و شۆر و ئه‌و كاره‌سات و رووداوانه‌ی ده‌كا كه‌ له‌وێ روویان داوه‌، به‌گشتی به‌یت، باسی ئاوات و راز و نیازی دڵداریی و ناكامی و شكست و سه‌ركه‌وتنه‌كانی كۆمه‌ڵگای كورده‌واری ده‌كا و باسی ژیانی رابردووی گه‌لی كوردی تێدا وێنه‌نوێنه‌، به‌یت وه‌كوو ئوپێرا، زۆرتر حاڵه‌تی ئاوازیی فره‌تره‌ هه‌تا به‌كارهێنانی شێوه‌ و رسته‌، له‌ به‌یتدا كورت و درێژیی میسراع، یان رازاندنه‌وه‌ی رواڵه‌ت كه‌ له‌ شیعری عه‌رووزیدا هه‌یه‌، له‌به‌رچاو نییه‌ و به‌ گرنگ دانانرێ. به‌ شیعری به‌یت ده‌گوترێ: (شیعری وتاریی)، به‌یت له‌ ژیانی ئاژه‌ڵداریی كورده‌وارییه‌وه‌ ده‌س پێده‌كا، هه‌تا ده‌گاته‌ په‌یدا بوونی میر و ئه‌شرافه‌كورده‌كان، به‌یتی (له‌شكریی)، باسی سیاسه‌تی ئێران و ئیمپه‌راتۆری رووس و عوسمانیی ده‌كا، به‌یتی كه‌ڵ و شێر، به‌ هێرشی (هولاكۆی مه‌غۆل)دا بۆ سه‌ر كوردستان هه‌ڵبه‌سراوه‌، جۆره‌كانی به‌یت، به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌یه‌: به‌یتی مه‌م و زین و خورشید و خاوه‌ر، ئاشقانه‌، به‌یتی قه‌ڵای دمدم و قه‌ڵای رواندز و كه‌ڵ و شێر، حه‌ماسی، به‌یتی ئه‌سپی ره‌ش و زه‌مبیل فرۆش، عیرفانی، به‌یت فره‌تر له‌ باكوور و باشووری كوردستان ده‌گوترێ و له‌وێ شوێنه‌واری ماوه‌ته‌وه‌، له‌ كۆندا له‌ رۆژهه‌ڵاتیش هه‌بووه‌، به‌ڵام كه‌مكه‌م له‌بیر كراوه‌ و نه‌ماوه‌، ئه‌وه‌ش به‌سراوه‌ته‌وه‌ به‌ گه‌شه‌ی پیشه‌سازی و هۆكاری دیكه‌وه‌.
به‌ڵگه‌ به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌ كه‌ نیشان ده‌دا خونیاگه‌ری یان هۆنینه‌وه‌ی شیعر به‌ گۆرانی كه‌ هه‌مان به‌یته‌ له‌ كوردیدا، پیشه‌یه‌ك بووه‌ له‌ ئێرانی به‌ر له‌ ده‌ورانی ئه‌شكانییه‌كان، ئه‌مه‌ش نموونه‌یه‌ك له‌ به‌یتبێژێكی سه‌رده‌می ماد: (ئانگارێس) به‌یتبێژی سه‌رده‌می ماد و له‌ دیوخان، یان باره‌گای (ئه‌ژده‌هاك)دا بووه‌، ئه‌م به‌یتبێژه‌ بانگه‌ ده‌كرێ بۆ به‌زمی دیوه‌خانی ئه‌ژده‌هاكی پاشای ماد، له‌و كاته‌دا كوورۆشی پارسی، له‌پلوپای ئه‌وه‌دا ده‌بێ كه‌ ئه‌ژده‌هاك له‌ناو به‌رێ، له‌ دیوه‌خاندا ئانگارێس، دوای خوێندنی چه‌ند گۆرانیی ساده‌، به‌ به‌یتێك به‌ ئه‌ژده‌هاك ده‌ڵێ: (دڕنده‌یه‌كی خوێنڕێژی له‌ یه‌كانه‌ وه‌حشیتر، له‌ گه‌نكاوه‌وه‌ سه‌ری هه‌ڵێناوه‌؛ ئه‌گه‌ر بێت و بگاته‌ ئێره‌ و له‌م قه‌ڵه‌مڕه‌وه‌ ده‌سه‌ڵات بگرێته‌ ده‌ست، به‌ بێ هیچ كۆسپێك، به‌سه‌ر هه‌موو چین و توێژێكدا زاڵ ده‌بێ)، كاتێك ئه‌ژده‌هاك ده‌پرسێ ئه‌و دڕنده‌یه‌ چییه‌ و كێیه‌؟، (ئانگارێس)ی به‌یتبێژ له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێ: (كوورۆشی پارسی)یه‌.
ئه‌مه‌ نموونه‌یه‌كه‌ بۆ به‌یتبێژیی له‌سه‌رده‌می ماددا، به‌ڵام وه‌ك مێژوو نیشانی ده‌دا، پارته‌كان به‌یتبێژیان نه‌بووه‌، چونكه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌ و دواتریش و له‌ سه‌رده‌می ساسانییه‌كانیشدا و ته‌نانه‌ت ئه‌وڕۆكه‌ش، هیچ شوێنه‌وارێك له‌ناو ئه‌ده‌ب و مۆسیقای فارسیدا له‌ به‌یت به‌رچاو ناكه‌وێ، ئه‌وه‌ش كه‌ له‌و كاته‌دا هه‌بووه‌، هی ماده‌كان بووه‌، كه‌ كاری كردۆته‌ سه‌ر گه‌لانی ده‌روجیرانی وه‌كوو ئه‌رمه‌نی و گورجی و هی دیكه‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، هه‌ر ئه‌و به‌یتزانینه‌ش بۆته‌ هۆ، كه‌ له‌ نێوان (نه‌كیسا)ی كورد و (باربه‌د)ی فارسدا دژایه‌تی روو بدا، مه‌قامی شه‌ودێز، خه‌سره‌وانی، پالیزبان، چه‌كاوه‌ك و جامه‌دڕان، كه‌ ته‌نیا چه‌كاوه‌ك و جامه‌دڕانی له‌ ناو مووزیكی ئێرانیدا ماوه‌ته‌وه‌، له‌ به‌رهه‌مه‌كانی (نه‌كیسا)ن.
ئه‌فسانه‌كانی سه‌كایی رۆسه‌میش، ره‌نگه‌ له‌م ده‌سته‌یه‌ بن، كه‌ وه‌كوو تانوپۆیه‌كی ته‌سك، له‌ به‌شی مۆسیقای سه‌رده‌می ساسانییه‌كاندا، هه‌بووه‌، ئه‌مه‌ش نه‌قڵێك له‌ نموونه‌ی زه‌به‌رده‌ستیی نه‌كیسا، له‌ به‌یتبێژییدا: نه‌كیسا به‌ ریشه‌ كورد و، به‌یتبێژ و مووزیكارێكی گه‌وره‌ی سه‌رده‌می ساسانییه‌كان بووه‌، كه‌ نه‌قڵی به‌یتی (شه‌ودێز)ی لێده‌گێڕنه‌وه‌، خه‌سره‌وپه‌رویزی پاشای ساسانییه‌كان، ئه‌سپێكی هه‌بووه‌ كه‌ نێوی شه‌ودێز بووه‌، ئه‌م ئه‌سپه‌ له‌لای خه‌سره‌وشا، زۆر خۆشه‌ویست بووه‌، چونكه‌ ئه‌سپێكی تاك و نادر بووه‌ له‌و كاته‌دا، به‌ هه‌ر هۆیه‌ك بووه‌، ئه‌سپ ده‌تۆپێ، به‌ڵام كه‌س ناوێرێ خه‌به‌ره‌كه‌ بدا به‌ خه‌سره‌و شا، تا ئه‌وه‌ی كه‌ نه‌كیسا به‌ به‌یت خه‌سره‌وشا تێده‌گه‌یێنێ كه‌ شه‌ودێز تۆپیوه‌ و نه‌ماوه‌، خه‌سره‌و ده‌ستوور ده‌دا كه‌ په‌یه‌كه‌ری سه‌ری ئه‌م ئه‌سپه‌ له‌سه‌ر به‌رد هه‌ڵكۆڵن، به‌ڵام با من لێره‌دا باسی وشه‌ی دێزتان بۆ بیكه‌م، چونكه‌ سامانی نه‌ته‌وایه‌تی ئێمه‌ زۆربه‌ی به‌ ده‌ستی فارس كه‌ نه‌ته‌وه‌ی باڵاده‌ست بوونه‌ له‌ ئێران دزراوه‌ و نه‌ماوه‌. ئێمه‌ش ئه‌ركی سه‌ر شانمانه‌، ئه‌م تاڵانه‌ له‌قاو بده‌ین و خۆمان ببینه‌وه‌ به‌ خاوه‌نی ئه‌و سامانه‌ دزراوانه‌ی كه‌ لێیان دزیوین! زۆر به‌ پێویستی ده‌زانم نموونه‌یه‌كی دیكه‌تان بۆ بێنمه‌وه‌، كه‌ پێوه‌ندی به‌ چیرۆكی تۆپینی ئه‌سپه‌كه‌ی (خه‌سره‌و په‌رویز)ه‌وه‌ هه‌یه‌ و نه‌كیسا به‌ به‌یت، خه‌سره‌و له‌م رووداوه‌، واته‌ تۆپینی ئه‌سپه‌كه‌ ئاگادار ده‌كا، به‌ر له‌و باسه‌ ده‌بێ ئه‌وه‌تان بۆ روون بكه‌مه‌وه‌ كه‌ وشه‌ی شه‌ودێز، له‌ ئه‌ده‌بیات، یان فۆلكلۆری فارسیدا هه‌یه‌، یان نه‌؟
وشه‌ی (دێز) كوردییه‌ و واتای ره‌نگی تۆخ ده‌دا! شه‌ودێز: له‌ زمانی كوردیدا، واته‌: تارمایی له‌ شه‌ودا؛ شه‌وه‌زه‌نگ؛ له‌ره‌نگی شه‌و! هه‌روه‌ها به‌ ئه‌سپێك كه‌ ره‌ش بێ و پنۆكی سپی بێ، ده‌ڵێن: شه‌ودێز! شه‌ودێز: له‌ فارسیدا، به‌تایبه‌ت له‌ قسه‌ی عامیانه‌دا بوونی نییه‌! برهان قاطع (بورهانی قاتێع)، له‌ قامووسه‌كه‌یدا ئاوه‌های وه‌رگێڕاوه‌: ده‌ڵێ: چونكه‌ ئه‌سپه‌كه‌ی خه‌سره‌و په‌رویز، نێوی شه‌ودێز بووه‌، سا شه‌ودێز ده‌بێته‌ شه‌وی تار، ده‌لیله‌كه‌شی نێوی ئه‌سپه‌كه‌ی خه‌سره‌وه‌، ده‌نا وشه‌ی دێز كوردییه‌ و فڕی به‌سه‌ر فارسییه‌وه‌ نییه‌، نموونه‌یه‌كی سه‌یروسه‌مه‌ره‌تر: زریاب مۆسقاژه‌نێكی كورد بووه‌ و، له‌ مووسڵ ژیاوه‌، له‌ مووسڵه‌وه‌ سه‌رده‌می عه‌باسییه‌كان، ده‌ڕواته‌ سپانیا، (خالقی)ی فارسیش كه‌ مێژووی مۆسیقای ئێرانیی نووسیوه‌ته‌وه‌، مه‌نته‌قه‌كه‌ی ئاوه‌هایه‌ كه‌ ده‌ڵێ: چونكه‌ نێوی زریاب، نزیك به‌ فارسییه‌، ئێرانییه‌ و به‌ فارسی له‌ قه‌ڵه‌م داوه‌، به‌هه‌رحاڵ قسه‌ زۆره‌ و دێمه‌وه‌ سه‌ر باسه‌كه‌ی خۆمان.

له‌ (كتێبی ئه‌لتاج) دا گوتراوه‌: بۆ ئه‌و (چیرۆكبێژ و ژه‌نیاران)ه‌ی كه‌ به‌سراونه‌ته‌وه‌ به‌ ده‌رباری ساسانییه‌وه‌، مه‌سه‌له‌ی بنه‌ و بنه‌چه‌، یان تۆره‌ و سۆلان، گرنگ نه‌بووه‌، مه‌سعوودیش له‌ (مروج الڕهب)دا، ئاماژه‌ی به‌م مه‌سه‌له‌یه‌ كردووه‌، به‌ڵام هه‌ر به‌و قسانه‌ و به‌و دژایه‌تییانه‌ی نێوان نه‌كیسا و باربه‌ددا، ده‌رده‌كه‌وێ كه‌، له‌ ده‌رباری ساسانیانیی به‌ ریشه‌ كورددا، له‌ نێوان گۆرانیبێژ و چیرۆكبێژ و مووزیككاراندا پرسگرێكی زمان، پرسگرێكێكی گرنگ بووه‌، چونكه‌ زمانی كوردیی زمانی ته‌نیا ده‌ربار بووه‌ و زمانی ره‌سمی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ فارسی بووه‌. نه‌كیسا له‌ به‌یتبێژییدا ئه‌وه‌نده‌ زه‌به‌رده‌س بووه‌ كه‌ باربه‌د حه‌سوودیی پێ بردووه‌، له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌ش، له‌نێوان ئه‌و و باربه‌ددا هه‌میشه‌ دژایه‌تی و ململانێ هه‌بووه‌. ساسانییه‌كان كورد بوونه‌ و پاته‌ختیان له‌ كرماشان بووه‌ و له‌ ته‌وای كوردستانیش حكوومه‌تیان كردووه‌، نه‌كیسای گۆرانیبێژیش كورد و خه‌ڵكی كرماشان بووه‌ و، له‌ مووزیكاره‌ كورده‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌یه‌، مه‌قامی خه‌سره‌وانی، پالیزبان، چه‌كاوه‌ك و جامه‌دڕان، كه‌ ته‌نیا چه‌كاوه‌ك و جامه‌دڕانی له‌ ناو مووزیكی فارسیدا ماوه‌ته‌وه‌ و له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێ كرد، له‌ به‌رهه‌مه‌كانی (نه‌كیسا)ن!

سه‌فه‌ری هێنری باییندێر بۆ كوردستان له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی ناسره‌دین شا! هێنری باییندێر له‌ كتێبی (كوردستان، بین النهرین و ایران) 1 كه‌ له‌بنه‌مادا به‌ فه‌رانسه‌یی نووسراوه‌ و هاوڕییه‌كی كوردم كه‌ فه‌رانسه‌یی ده‌زانێ بۆ وه‌رگێڕام، ده‌ڵێ: كاتێك كه‌ سه‌عات سێی دوای نیوه‌ڕۆ بۆ ئوتێله‌كه‌مان گه‌ڕاینه‌وه‌، نه‌مانده‌زانی چ بكه‌ین، تا ئه‌وه‌ی یه‌كێك پێشنیازی كرد بمانبا بۆ لای سووسمانلییه‌كان (سۆزمانییه‌كان)، كه‌ له‌ ده‌روازه‌ی تاراندا چادریان هه‌ڵداوه‌، سووسمانلییه‌كان كه‌ تیره‌یه‌كی كوردن و له‌ ناوچه‌یه‌كی كوردستانی هاوسێی كرماشان ده‌ژین، ناودارترین و به‌نێوبانگترین سه‌ماكه‌ریان تێدایه‌، ئێمه‌ به‌ ئه‌سفه‌هان و شیرازدا كه‌ سه‌ماكانیان شه‌رافه‌تمه‌ندانه‌ترن 2 تێپه‌ڕیبووین، بێمه‌یل نه‌بووین به‌رله‌وه‌ی كه‌ ئێران به‌جێ بێڵین، بۆ ته‌ماشای ئه‌م جۆره‌ سه‌مایه‌ش بڕۆین. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1ـ ئه‌م كتێبه‌ له‌لایه‌ن (كرامت الله‌ أفسر)ه‌وه‌ كراوه‌ته‌ فارسی، به‌ڵام له‌به‌ر وشكه‌ڕۆیی مه‌زهه‌بی و هه‌ستی شیعه‌گه‌ری و فیتی كۆماری ئسلامی، به‌كه‌یفی خۆی شتی له‌م كتێبه‌ ده‌رهێناوه‌ و وه‌رینه‌گێڕاوه‌. نووسه‌ری ئه‌م وتاره‌. 2ـ كابرای نووسه‌ر هه‌ستی به‌وه‌ نه‌كردووه‌ كه‌ كورد له‌باری مه‌زهه‌بییه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ وشكه‌ڕۆ نییه‌ و ئه‌و ئازادییه‌ی ژنی كورد هه‌یه‌تی هی ئه‌وان نییانه‌، سه‌مای ئه‌و سووسمانلییانه‌ی به‌ سه‌مایه‌كی ناشه‌رافه‌تمندانه‌ داناوه‌.
...................................................................................

كابرای وه‌رگێڕ، ناوی ئه‌و تیره‌یه‌ی به‌ هه‌ڵه‌ نووسیوه‌: سوسمانلی! له‌ كاتێكدا (سۆزمانی)یان پێ ده‌گوترێ نه‌ك سووسمانلی. سۆزمانییه‌كان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ تیره‌یێكی ئازا و كراوه‌ و ده‌وارنشین و كۆچه‌ریی بوونه‌ و شه‌رمیان له‌ هیچ نه‌كردووه‌ و ژیانیان له‌ رێگای سه‌ما و هه‌ڵپه‌ڕكێ و گۆرانییه‌وه‌ گوزه‌راوه‌، له‌ كوردستان به‌ داخه‌وه‌ به‌دناو بوونه‌، له‌ كاتێكدا خاوه‌ن هونه‌ر و ئازاش بوونه‌، بۆیه‌ له‌ كۆندا كچێك ئه‌گه‌ر ویستبێتی سه‌مای له‌و شێوه‌یه‌ بكا، یان كراوه‌ بووبێ و حه‌زی له‌ مۆسیقا و سه‌ما و گۆڤه‌ند كردبێ، پێیان گوتووه‌: سۆزمانی.
.................................................................................

له‌ماوه‌ی چاره‌كه‌ سه‌عاتێك رێگه‌، له‌ شاره‌وه‌ بۆ ئه‌وێ، ئه‌و كه‌سه‌ بردینییه‌ ناو چادرێكه‌وه‌، له‌وێ پیره‌پیاوێك هاته‌ پیریمانه‌وه‌ و داێناین، چوارمشقی له‌سه‌ر قاڵی دانیشتین و چای و قاوه‌یان بۆ هێناین، دوای چاره‌كه‌ سه‌عاتێك، سێ نه‌فه‌ر مووزیكار هاتن و، له‌ به‌رانبه‌رمانه‌وه‌ دانیشتن، ئوركێستر بریتی بوون له‌ كلارنێتێك و دایره‌یه‌ك و زه‌ربێك، یه‌كه‌م سه‌ماكه‌ر ده‌ركه‌وت، مووزیكه‌كه‌ له‌پێشدا هێور و ئاوازه‌كه‌ش له‌سه‌ره‌خۆ بوو، سه‌ماكه‌ بریتی بوو له‌ مه‌نه‌ر و جمینی په‌یتاپه‌یتای له‌ش و زك و مل، كه‌ زۆر زه‌ریف و جوان ئه‌نجام ده‌درا، ره‌نگی لیباسی سه‌ماكه‌ره‌كه‌ رازاوه‌ و دامه‌نێكی درێژی به‌نین بوو كه‌ پووزه‌كانی داده‌پۆشی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ژێركراسیی له‌به‌ردا نه‌بوو له‌شی له‌ژێر دامه‌نه‌كه‌وه‌ وێنه‌نوێن بوو، كراسێكی له‌به‌ر بوو كه‌ له‌ كه‌مه‌ریه‌وه‌ بۆ سه‌رێ، گوڵڕه‌نگ و نوقره‌دۆزی بوو، له‌ خواریشه‌وه‌ هه‌موو له‌شی له‌ژێره‌وه‌ دیار بوو، سینه‌ و شانانی رووت بوون، چارشێوێكی به‌سه‌ره‌وه‌ بوو كه‌ بۆ پشته‌وه‌ داڵۆسكه‌ كرابوو و جاروبار به‌سه‌ر ده‌موچای داده‌دا.
به‌شوێن ئه‌ودا سه‌ماكه‌ری دووهه‌م هاته‌ پێش، جلوبه‌رگیان تاراده‌یه‌ك له‌یه‌ك ده‌چوو، دوایی ئاواز و كێشی مووزیكاكه‌ كرژ و به‌ته‌وژمتر بوه‌وه‌، سه‌ماكه‌ری یه‌كه‌م له‌گه‌ڵ دووهه‌میدا یه‌كی گرت، مه‌نه‌ر و جمینه‌كان هه‌رچه‌ند له‌بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ دوور بوو له‌ نزاكه‌ت، به‌ڵام نه‌رم و ناسكتر ده‌بووه‌وه‌، زه‌ریفی و راكێشانی هونه‌ری راسته‌قینه‌ی سه‌ماكه‌ره‌كان ده‌بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ كه‌ ئینسان چاو له‌و حاڵه‌تانه‌ی كه‌ شه‌هوه‌تی هه‌ڵدخڕاند بپۆشێ، هه‌رچه‌ند به‌بێ ئه‌و حاڵه‌تانه‌ سه‌ماكه‌ خۆش نه‌ده‌بوو و، ئینسان نه‌یده‌توانی به‌ دیتنیان هه‌ڵ بكا، دوو سه‌ماكه‌ری دیكه‌ هاتن و تێكه‌ڵیان بوون.
من به‌راستی حه‌په‌سابووم، چونكه‌ له‌و سه‌فه‌ره‌ جۆربه‌جۆرانه‌یدا كه‌ بۆ هیندووستان و چین و ئوقیانووسیه‌م كردوون، چوومه‌ته‌ ته‌ماشای سه‌مای له‌م چه‌شنه‌، به‌ڵام ئه‌وانه‌ ئه‌م خاسییه‌تانه‌یان نه‌بوو، حاڵه‌تێكی بێشه‌رمانه‌ و تووڕه‌یان هه‌بوو، كه‌ هه‌ڵخڵه‌تێنه‌ر و ناشیرین بوو، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ سه‌مای سووسمانلییه‌كان له‌م هونه‌ره‌دا، نه‌زمێكی راسته‌قینه‌ی هه‌بوو كه‌ سه‌رگه‌رمییه‌كی له‌به‌ردڵانه‌ بۆ كچان و لاوان، دیمه‌نی دوایی خراپ بوو، به‌شوێن سه‌مای ئه‌م ژنه‌ گه‌نج و زه‌ریفانه‌دا، سه‌مایه‌كی دیكه‌ پێشكه‌ش كرا كه‌ یه‌كجار په‌سه‌نی رۆژهه‌ڵاتییه‌كانه‌، به‌ڵام بۆ ئێمه‌ خۆش نه‌بوو و لێی گێژ بووین، ده‌سته‌یه‌كی دیكه‌ی سه‌ماكه‌ر هاتنه‌ جێی ژنه‌سه‌ماكه‌ره‌كان كه‌ لیباسی ژنانه‌یان له‌به‌ردابوو، قژی شۆڕی په‌لكه‌كراویان كه‌ به‌سه‌ر شانانیاندا هاتبووه‌ خوارێ، هه‌روه‌ها ئه‌و سه‌رنجه‌ش كه‌ له‌ ئاڕایشكردنی ژنانه‌یاندا به‌كار برابوو، نه‌رمی ماسوولكه‌كانی له‌شیان، له‌گه‌ڵ ژنی راسته‌قینه‌، وه‌درۆی ده‌خستنه‌وه‌، ئه‌مانه‌ سێ كه‌س بوون، سه‌ماكردنیان یه‌كجار زیندوو بوو، به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ی نه‌كێشا كه‌ شێوه‌یه‌كی تووڕه‌ و یاخی به‌خۆیه‌وه‌ گرت و به‌م چه‌شنه‌ خۆشی و گه‌شی به‌شی یه‌كه‌می سه‌ماكه‌یان لاناو برد،
له‌به‌ر ئه‌وه‌ش پاداشێكی گه‌وره‌مان به‌ هونه‌رپیشه‌كانی ئه‌م سووره‌ بچووكه‌ دا كه‌ ته‌نیا له‌به‌ر ئێمه‌، جیا له‌و كۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵكه‌ی كه‌ له‌به‌ر ده‌ركه‌ ئاپۆره‌یان به‌ستبوو، پێشكه‌ش كرا، زۆریان خزمه‌ت كردین و به‌گه‌رمییه‌وه‌ به‌ڕێیان كردین، له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ شه‌و و تاریك داهاتبوو، ویستیان به‌ تۆپزی ئاگره‌وه‌ بكه‌ونه‌ پێشمان و بمانهێننه‌وه‌ شوێنی خۆمان، به‌ڵام من به‌ چاوساغه‌كه‌مانم گوت كه‌ پێیان بڵێ: لێمان گه‌ڕێن با به‌بێ ئه‌م ته‌شریفاته‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌. درێژه‌ی هه‌یه‌ ...
ناسری ره‌زازی له‌نده‌ن 2000/4/12




          Design by Chia
Biyografi Film